Orlando Figes' standaardwerken over de Russische Revolutie en Leven onder Stalin nu als paperback

Onovertroffen
In een artikel van 4 augustus hebben we in deze rubriek gewezen op een paar bijzondere boeken over het leven in Rusland ten tijde van de zwaar gedegenereerde, krankzinnige, niet-seksuele sadist Josif Dzjoegasjvili, die aan de wereld beter bekend was en is onder één van zijn minimaal 39 pseudoniemen: Stalin — de man van staal. Eén van die twee boeken betrof een biografie van deze dictator als jongeman, het tweede betrof het volkomen ingesnoerde leven dat de meeste Russen hebben geleid — geleden zou je willen zeggen — in de periode van de onnoemelijke terreur, die van overheidswege jegens hen werd verordineerd en die weliswaar in eerste instantie terugging op de persoon Stalin en diens wezen(loosheid), maar die nimmer zulke grillige en onmetelijke vormen had kunnen aannemen als daar niet een apparaat zou zijn ontstaan in de vorm van mensen, die hem klakkeloos zijn gevolgd en die machinaal hebben gehoorzaamd aan zijn bevelen.
Voor dat boek is de auteur, Orlando Figes, op alle fronten internationaal hoog geprezen, en terecht, want zo'n thriller vol gruwelen, die enerzijds een belasting vormt door de vele — noodzakelijkerwijs! — beschreven wandaden van het regime Stalin, doch tegelijkertijd een toegevoegde waarde van hoog niveau weet te realiseren onder meer door de veelomvattendheid van de thematiek en de wijze waarop de auteur dat alles heeft verwoord.

Geniale geschiedschrijving
Voordat zijn Fluisteraars was verschenen, had Figes reeds in 1996 A people's Tragedy gepubliceerd, dat echter pas tien jaar later in een Nederlandse vertaling — evenals Fluisteraars door Toon Dohmen — is uitgekomen, en thans, binnen twee jaar, in de gebonden editie is uitverkocht, en sedert begin deze maand als paperback op de markt is gebracht, hetgeen tevens geldt voor Fluisteraars.
Het is begrijpelijk dat de vakpers en de boekbesprekers zo positief over dit omvangrijke — meer dan 1100 pagina's omvattende — boek zijn. Het is de eerste keer dat een boek over de Russische Revolutie zich niet beperkt tot de tijd vanaf 1917, of eventueel vanaf 1905 toen er ook al flink werd gemord [1], maar een echte revolutie niet heeft kunnen plaatsgrijpen. Orlando Figes gaat echter terug tot het jaar 1891, waar hij de eerste aanzetten signaleerde tot dringend gewenste en evenzo noodzakelijke veranderingen in het maatschappelijk bestel van alledag, dat niet langer zou kunnen worden bepaald door de Romanovs en hun adviseurs, maar waarin ook echt plaats zou zijn voor het volk. Dat dit later, onder de aanvankelijk wellicht verbeteraars lijkende, protagonisten van de Oktoberrevolutie allengs is gedegenereerd tot een minstens zo ernstig schrikbewind als dat van de Tsaar en zijn machtsapparaat, hoeft niet (meer) te worden betwijfeld.
Schreef Jacob Israël de Haan (1881-1924) zijn verbijsterende verslag over de situatie in Russische gevangenissen ten tijde van de Tsaar [2], en had zo'n halve eeuw tevoren de Fransman Jules Michelet (1798-1874) [3] reeds zijn traktaat over de verschrikkingen aldaar, van de Weichsel tot in het hart van Siberië, uitgegeven, waarin hij iedere Rus omschreef als een martelaar; het toptraktaat van Orlando Figes is superieur aan al die verdienstelijke werken. Niemand hoeft zich te schamen voor de gedachte dat de latere gevangenen van die figuren, welke wandelende uitwassen zijn geworden van diezelfde oorspronkelijk als positieve doelen nastrevende omwentelingen, het ook bepaald niet beter hebben gehad dan die van de blauwbloedige regeerders, die het voor de revolutie te zeggen hadden en hun bloedige lakens hebben uitgedeeld.

Andere opzet
Orlando Figes heeft zijn portret van de Russische revolutie volstrekt anders opgezet dan alle tot dusverre verschenen standaardwerken over dit fenomenale gebeuren. Hij biedt perspectieven vanuit diverse persoonlijkheden, die niet door de auteur als waarschijnlijk worden geacht of zijn geïnterpreteerd op basis van diens eigen voorkeuren, maar geconstrueerd naar aanleiding van persoonlijke verslagen, die veelal berichten over een tragisch verloop van diverse individuele geschiedenissen. Dat alles heeft Figes verweven met het objectieve verhaal over de ontwikkeling van alle aan de Revolutie gelieerde fenomenen. Die mijlpaal in de historie van het enorme rijk tussen de Weichsel en het verre Vladivostok heeft een enorme betekenis gehad — en zal die houden — voor niet alleen de bewoners van het Rusland van toen en hun talrijke nazaten tot in minimaal het vierde geslacht, maar tevens voor de ontwikkeling van de geschiedenis van de Balkanlanden en die staten, welke direct grenzen aan het vrijere West-Europa — aan de andere kant van het IJzeren Gordijn, waar het gras nu eenmaal groener was.

Mensenwerk
Orlando Figes laat zien dat de Raderen der Geschiedenis niet een op zichzelf werkzaam mechaniek vormen dat naar willekeur kan draaien, maar dat dit altijd afhankelijk is van menselijk handelen of het uitblijven daarvan op cruciale momenten. Hij heeft met zijn aanpak een staaltje monnikenwerk verricht dat momenten van toen nu tot monumenten binnen de levensloop van in eerste instantie Europa zijn gepromoveerd, waarvan we weten dat de invloeden ervan nog altijd veel verder reiken dan de grenzen van de Oude Wereld.
Orlando Figes onderscheidt binnen die elfhonderd bladzijden vier perioden: de eerste van het Oude Regime, als voorloper met ondergronds reeds gistende indicaties voor de wens naar wijzigingen; dan volgt de meer dan een kwart eeuw beslaande periode van de Gezagscrisis (1891-1917). Het derde onderdeel omvat de periode der daadwerkelijke Revolutie tussen februari 1917 en maart 1918. Het omvangrijkste hoofdstuk is het vierde, dat handelt over de burgeroorlog en het ontstaan van het sovjetsysteem in de jaren 1918-1924.
Tragedie van een volk heeft als thema de mijlpaal in de westerse geschiedenis, welke als Russische Revolutie bekend gebleven is, en het boek is zelf al heel snel een mijlpaal gebleken binnen de bestaande vakliteratuur over de toestanden en gebeurtenissen, die hun schaduwen reeds gedurende een kwart eeuw hadden vooruit geworpen in het leven van zowel de Tsarenfamilie alsmede van de miljoenen Russen in de verschillende lagen van de bevolking. En tot op de huidige dag zijn op tal van fronten in diverse landen en streken de schaduwen van de gevolgen van diezelfde omwentelingen objectief aanwijsbaar en, niet te vergeten, voor zo menigeen subjectief voelbaar.
Met een zeer hoog ontwikkeld fingerspitzengefühl heeft Roland Figes met zijn boeken over het land en volk dat we onder de verzamelnaam Rusland kennen — en dat eigenlijk zoveel landen en volkeren omvat — zelf geschiedenis geschreven op het hoogst denkbare niveau.
Dankzij vertaler Toon Dohmen zullen nu veel meer lezers kennis kunnen nemen van de inhoud van deze gedetailleerd beschreven historie dan wanneer zijn boek(en) niet ook in het Nederlands zouden zijn verschenen. HULDE.
__________
[1] De Rus Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) schreef drie Revolutie-symfonieën: de Tweede (opus 14 — 1927) draagt als titel Октябр (Oktober); de Elfde (opus 103 — 1957) heet Het jaar 1905; de Twaalfde (opus 112 — 1961) draagt de naam Het jaar 1917.

[2] Jacob Israël de Haan: In Russische gevangenissen. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1913.

[3] Jules Michelet: Les Martyrs de la Russie (1854); in het Nederlands vertaald en van aantekeningen voorzien door S.J. Bouberg Wilson. Wereldbibliotheek, Amsterdam, zonder jaartal.
____________
Afbeeldingen
1. Rug van de Nederlandse paperback-editie van het boek in kwestie.
2. Auteur Orlando Figes (Foto Erik van den Boom).
3. Eén van de vooraanstaande vrouwen in de omwentelingen was Alexandra Kollontaj (1872-1952). Hier staat ze, in 1919, samen met de befaamde anarchiste Emma Goldman (links).
4. Dmitri Sjostakovitsj. Tekening van Jarko Aikens, Groningen 1984. Collectie Heinz Wallisch.
5. Voorplat van Orlando Figes' boek in de meest recente Nederlandse editie.

Orlando Figes: Tragedie van een volk —
De Russische Revolutie 1891-1924.
1120 pag., grote paperback, met acht fotokaternen.
Nieuw Amsterdam Uitgevers, Amsterdam.
September 2008 (tweede druk; gebonden editie oktober 2006).
ISBN 978-90-468-0486-5.

Leugens en legenden omtrent Felix Kersten — met helende handen in dienst van Hitler en Himmler

Felix Kersten
Mensen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van de twintigste eeuw en met name die van de Europese historie in de eerste helft van de twintigste eeuw, die door veel kwaad en als gevolg daarvan door veel dood en verderf en menselijke tragedies wordt gekenmerkt — tragedies die zijn veroorzaakt door enkele groepen van krankzinnige criminelen van de ergst denkbare orde, die hun beestachtigheid in de vorm van, al dan niet seksueel getint, sadisme, en, overdrachtelijk dan wel heel direct vampirisme in alle denkbare schakeringen. Tussen al die afgezanten van het Beest uit de Afgrond zoals — om nu even binnen nazi-Duitsland van toen te blijven— zoals Hitler, Eichmann, Bormann, Speer, Himmler en vele anderen, bevonden zich meelopers of mensen die wel anders hadden gewild maar dat niet aandurfden of meenden dat ze door binnen de structuren te blijven, hier en daar iets ten goede van sommige vervolgden te kunnen bewerkstelligen.
Eén van deze personen was de van oorsprong Finse arts Felix Kersten (1898-1960) de persoonlijke masseur van Himmler, die voor de oorlog ook bevriend was met Bernhard von Lippe-Biesterfeld, die zo menig nazi-grootheid tot zijn vriendenkring mocht rekeken. Hij is er door zijn directe invloed — vast niet in de laatste plaats door zijn directe contact met het lichaam van de massamoordenaar en deze met die handelingen een gevoel van welbehagen te verschaffen, en derhalve subliminale homoërotische handelingen te verrichten — in geslaagd veel mensenlevens te redden.
Na de ineenstorting van het derde rijk werden zulke mensen dikwijls met de nek aangekeken of zelfs voor de rechter gesleept, en in ieder geval veracht omdat ze zich met het nazi-gespuis hadden ingelaten. Nadere bestudering leert in veel gevallen dat er dikwijls geen sprake was van luidheid of lafheid, maar van zeer complexe situaties met afhankelijkheden, die niemand achteraf kan wegredeneren.
Hoewel Kersten flink wat mensen van de ondergang heeft gered, bleef hij, ook na de Tweede Wereldoorlog trouw aan de nazi-denkbeelden, en in die zin dus wel degelijk een man om volkomen te mijden.

Documentaire film
Emmanuel Amara heeft een documentaire film gemaakt over Felix Kersten, die de titel draagt Satan's doctor, die op maandag 20 oktober door Canvas, het tweede Belgische, Nederlandstalige televisienet zal worden uitgezonden tussen 22:05 uur en 23:00 uur.
Wellicht dat de film enig inzicht verschaft in oorzaken en gevolgen van zijn bekering tot Hitlers denkbeelden. Dat hij op meer dan één punt echter ook bepaald niet koosjer in de kop was, bleek uit zijn beweringen in het naoorlogse Nederland — waar hij vanwege de goede daden zoals bove gemeld, werd bewonderd — dat hij had voorkomen dat Den Haag werd gebombardeerd, dat de Afsluitdijk zou worden doorgestoken en dat de totale Nederlandse bevolking naar Polen zou worden gedeporteerd. Alles legendevorming en wensdenken van de man zelf, waarvan zo menig nuchtere Nederlander anno toen veel heeft geloofd.

Een opvallende bundel oud papier

Niet gezocht, toch gevonden
Op de dag dat ik de dubieuze vondst van een Feldausgabe 1940 met een selectie Goethe-teksten tussen de opruimingsboeken deed, had ik — bovenin een open doos met oud papier die aan de stoeprand was geplaatst voor de in aantocht zijnde ophaaldienst — een gemarmerde boekband zien liggen, welke de onstaansperiode verried: het midden van de negentiende eeuw. Nieuwsgierig als ik ben naar boeken die ik niet direct (her)ken, sloeg ik het open en zag ik op de titelpagina de tekst, die hieronder is afgebeeld.


Opvallend was niet alleen het boek zelf, met een bruin-met-roodbruin gemarmerd voor- en achterplat — een rug ontbreekt eraan — maar ook het feit dat onder de titel met een breed schrijvende pen de hier volgende tekst is aangebracht:
Ex libris Prof. J. Domela Nieuwenhuis, gevolgd door diens intitalen.
Die Jacob Domela Nieuwenhuis (1836-1924) — jurist, hoogleraar en ook eenmaal rector magnificus van de Groningse Universiteit — was een zoon van de theoloog, die het boek heeft geschreven: Ferdinand Jacob Domela Nieuwenhuis (1808-1869), theolog. dr., hoogleraar te Amsterdam.
De andere zoon van deze geleerde is de later nog weer veel bekendere Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), die, in tegenstelling tot zijn vader en zijn broer, volstrekt geen gelovig man was en derhalve evenmin in die hoedanigheid veel werk binnen christelijke kring(en) heeft verricht.

De Naamlijst der Inteekenaren is verspreid over vijf bladzijden met twee kolommen. Dat bij die meer dan 500 intekenaren — van wie sommigen ook meer dan één exemplaar hebben besteld — de woonplaats Amsterdam zeer overheerst, zal niemand verbazen.
Het boek, dat inmiddels 152 jaar oud is, maakt niet de indruk veel te zijn geraadpleegd; sporen van ouderdom zijn wel aanwezig, ook naast het ontbreken van een rug. Het heeft sedert 1998 — aanvankelijk ongetwijfeld voorzien van een rug — in een antiquariaat te koop gestaan voor de somma van vijfenzestig gulden. Die prijs is voor, in of na 2002 niet aangepast aan de eurowaarde. Die combinatie van een ontbrekende rug en dito belangstelling zal ervoor gezorgd hebben dat de eigenaren van het antiquariaat dit historisch toch interessante boek — grof gezegd: al was het alleen maar vanwege de met zwarte inkt toegevoegde tekst door de zoon van de auteur — naar de molen der destructie hebben verwezen.
Het geschrift zal nu hetzelfde lot ondergaan als een zeer dik boek met een bijbel-uiterlijk dat als inhoud de Geschiedenis van de Hervorming en de Hervormde Kerk der Nederlanden heeft, en dat ik een goede week eerder van dezelde boekenmensen voor 50 cent meekreeg. Daar zat de rug aan één kant los, maar nadat ik die omissie eenmaal zal hebben hersteld, wordt het bijgezet in de huisbibliotheek, opdat het op de daarvoor gewenste momenten nog weer kan worden geraadpleegd.
____________
Afbeeldingen
1. Tekst op de titelpagina van F.J. Domela Nieuwenhuis' Geschiedenis der Amsterdamsche Luthersche Gemeente, verschenen in 1856.
2. De theoloog en hoogleraar Ferdinand Jacob Domela Nieuwenhuis.
3. Donkerbruin met roodbruin gemarmerd voorplat van het bewuste boek.

Dichtervorst in nationaalsocialistische verpakking

Dubieuze vondst
In een partijtje opruimingsboeken, die alle betrekking hadden op de Duitstalige letteren, variërend van Hartmann von der Aue tot en met Günter Grass vond ik, naast twee boeken over Goethe, die ik nog niet had, een derde waarvan ik het bestaan niet eens kende, maar wel degelijk in de tijd kon plaatsen. Al die uitgaven — onafhankelijk van de vorm, de omvang, de huidige toestand van het boek of de oorspronkelijke prijs — mochten de deur uit voor slechts 50 eurocent per stuk.
Het gaat in dit kader echter om een boek dat — naast zoveel andere klassieken, die deels een andere functie kregen dan ze hadden voor de machtsovername door de nationaal-socialisten binnen de Duitse regering — werd gebruikt voor flink wat kwalijker doeleinden dan waarvoor de inhoud meer dan een eeuw tevoren was geschreven. En zulks werd bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog nog flink aangescherpt. Zo kon het gebeuren dat Eine Auswahl uit het oeuvre van het Duitse universele genie Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) werd misbruikt ter morele ondersteuning van de Entscheidungskampf van het Duitse volk in zijn geschiedenis.

Manipulatie
Zoals je in een tekst veel verschillende elementen kunt aantreffen — mede afhankelijk van een eventuele context —, is het voor de hand liggend dat deze Goethe-uitgave voor militairen aan het front niet was bedoeld ter verdere ontwikkeling van de literaire kennis of van het inlevingsvermogen, dan wel ter verpozing. Het enige doel van de legerleiding was het op peil houden van de Kampfgeist.
De Auswahl werd gepresenteerd als Frontausgabe 1940 in de vorm van een Feldpost-Buch, dat iemand aan een militair te velde kon zenden zonder dat hiervoor porto hoefde te worden betaald. Daartoe was de achterzijde van het boek — een kwart slag gedraaid als oblong-zending — voorgedrukt. De afzender hoefde alleen de naam van de geadresseerde en diens veldpostnummer in te vullen, alsmede de eigen naam in de daarvoor bestemde, veel kleinere ruimte. Direct daaronder waren vier regeltjes ingeruimd voor Mededelingen van de afzender. De linker hoek onderaan bevatte een tekst over de dichter, die direct op de situatie van het volk anno toen werd betrokken.


Durchhalteparolen
Schrijver van deze tekst — die een gedeelte was uit de wat langere inleidende tekst binnenin — stamde uit de pen van Sigmund Graff (1898-1979), die al direct vanaf het begin van de oorlog werkzaam was in de Presse- und Propagandaabteilung des Oberkommandos der Wehrmacht. Voordien was Graff onder meer werkzaam geweest in Goebbels' Propagandaministerium.
Drie jaar na de oorlog werd hij in een procedure echter als entlastet gekwalificeerd. Hij trok zelf diverse keren te velde tegen personen en instanties die hem in verband brachten met het nationaal-socialisme. Het uitgevershuis Kröner werd in 1963 daarvoor veroordeeld, maar in 1965, bij de revisie, vrijgesproken.
De man heeft een behoorlijke productie van uiteenlopende teksten op zijn naam staan, sommige belletrie schreef hij onder pseudoniem. Echter, zijn medewerking, tussen 1924 en 1933, aan de Stahlhelm, had voor velen als mene-tekel moeten functioneren, zeker als men bedenkt dat hij eenzelfde functie vanaf 1926 vervulde voor de gelijknamige partijkrant.
In 1926 heeft Graff, onder het pseudoniem C.E. Hintze, een roman — Die endlose Straße — gepubliceerd over zijn belevenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dat boek werd een succes, ook buiten de grenzen van het toenmalige Duitsland.
Het Goethe-boekje in kwestie is uitgegeven door Deutscher Verlag Berlin, met als logo de uil van Ullstein Verlag dat door de nazi's was geannexeerd en later gleichgeschaltet.

Andere tijden met de Stalin-documentaire uit 2003 deze week opnieuw tweemaal op GeschiedenisTV

Korte en krachtige diagnose
Maandag 4 augustus wordt, tussen 23:25 uur en 23:54 uur, als laatste onderdeel van het avondprogramma op het digitale themakanaal Geschiedenis TV, in een herhaling van het programma Andere Tijden van de NPS, de documentaire herhaald, die Merel de Geus in 2003 heeft afgerond over de extreem-veelvuldig gespleten persoonlijkheid, die met één van zijn in ieder geval negenendertig pseudoniemen wereldwijd berucht werd: Stalin. Hij is het geïncarneerde kwaad, de totale ontmenselijking van de homo sapiens, het vleesgeworden cliché van de niet-seksuele sadist. Zijn ongekend monsterlijke bewind — dat qua aantal vermoorden en tevens op andere wijze omgekomen slachtoffers, die voor zijn rekening komen — in de twintigste eeuw alleen nog overtroffen door die andere communistische personificatie van extremistische krankzinnigheid en tot op het binnenste merg verdorven tweevoeter genaamd Mao Zedong. Die regeringsperiode in de geschiedenis van het Rusland — dat op tal van fronten lange tijd was gebukt gegaan onder de knoet van tal van opeenvolgende tsaren — munt uit in een even zo sterke, zo niet nog verachtelijker, willekeur van de zijde van de machthebbers die de tsarenfamilie uit de weg hebben geruimd, en die uitzinnig abjecte vorm van machtshonger en dito -misbruik vond zijn bekroning in de persoon van de Man van Staal, die zo werd gedreven door een innerlijke motoriek van onherstelbare destructiviteit dat je alleen maar meer kunt betreuren dat zijn ouders niet een degelijke vorm van anticonceptie hebben benut.
De documentaire wordt deze week nog een keer uitgezonden, en wel op vrijdag 8 augustus, opnieuw op dat late tijdstip en eveneens via GeschiedenisTV.

Omvangrijke biografische boeken
Al eerder hebben we in deze rubriek bericht over enkele biografische meesterwerken die deze figuur uit de geschiedenis van de Sovjetunie tot onderwerp hebben. Meer over de biografie Stalins Jeugdjaren, geschreven door Simon Sebag Montefiore, is te vinden in het langere artikel van zondag 20 januari 2008 op deze site.
Dat het leven tijdens het bewind van die onbeteugelde leider, gedreven door het Kwaad gelijk opging met een ongekende vorm van propaganda heeft zo diep in het leven van de mensen in dat enorme rijk ingegrepen, en wel zodanig dat er, meer dan een halve eeuw na de dood van dit SuperMonster, nog altijd een ongelooflijke cultus van Stalin-verheerlijking in het huidige Rusland bestaat.
Het leven in het stalinistische Rusland wordt uitvoerig beschreven in het boek van Orlando Figes, getiteld The Whisperers. Private Life in Stalin's Russia. Het is verleden jaar uitgekomen en niet alleen in de oorspronkelijke vorm, doch vrijwel gelijktijdig in ons land, bij Uitgeverij Nieuw Amsterdam, in een vertaling door Toon Dohmen.
Het bijzondere boek is door de internationale pers met open armen ontvangen en getracteerd op juichende kritieken. De auteur, hoogleraar Geschiedenis aan de University of London, is erin geslaagd een veelomvattend portret te schetsen van de werkelijkheid met betrekking tot het leven van alledag in een land dat voortdurend wordt onderdrukt door een machtig apparaat van persoonlijke en politieke intimidatie en willekeur, en welke gevolgen heeft dat gehad in tal van persoonlijke relaties: vriendschappen, families, huwelijkspartners, ouders en kinderen. Orlando Figes schildert alle aspecten van het Rusland in de tijd van de Stalin-terreur zoals die van diverse kanten werd ondergaan, en hij laat daarbij geen groepering onbesproken. Daartoe heeft hij gebruim gemaakt van gegevens uit interviews, correspondenties en tal van memoires. Hoe diep moeten de verschrikkelijke keuzes zijn geweest waarvoor miljoenen Russen werden gesteld zonder een ware uitweg te zien, en hoe diep hebben de gevolgen zich in het wezen van die mensen en hun nakomelingen ingegrepen. Bijna alle Russen waren na korte of langdurige intimidatie zo murw dat zij veelvuldig zijn gedegenereerd tot collaborateurs van het totalitaire systeem dat, zoals zo dikwijls is gebeurd, nog erger was dan het door de machthebbers ervan bestreden systeem van de voorgangers. Fluisteraars biedt een omvangrijk verslag op alle fronten.
____________
Orlando Figes:
Fluisteraars — Leven onder Stalin.
774 pag., geb., linnen, met stofomslag.
Nieuw Amsterdam Uitgevers, Amsterdam /
Standaard Uitgeverij, Antwerpen, 2007.
ISBN 978-90-468-0244-1.

Afbeeldingen
1. Josif Dzjoegasjvili, alias Stalin, in 1902.
2. Voorzijde van het stofomslag van de bografie over Stalins jeugdjaren.
3. Orlando Figes, auteur van Fluisteringen.
4. Voorzijde van het stofomslag van Figes boek over het leven in Rusland tijdens het ongelooflijke schrikbewind van het Beest uit de Afgrond.

Stauffenberg-speelfilms vrijwel gelijktijdig op de beide Duitse publieke netten — slechte coördinatie

Een halve eeuw afstand
In de nacht van vrijdag 18 op zaterdag 19 juli presenteren de beide publieke Duitse televisiezenders — ARD/Das Erste en ZDF — elk een andere gedramatiseerde versie van de gebeurtenissen op 20 juli 1944, waarin Claus Schenk Graf von Stauffenberg, de leiding rol had.
Tussen de beide films ligt een halve eeuw. Het is alleen mogelijk deze films achtereen te zien als men één der beiden via elektronica opneemt, aangezien de uitzendtijden van de rolprenten elkaar overlappen.

Der 20. Juli
De oudste van de twee films, Der 20. Juli, is in 1955 gerealiseerd door Falk Harnack (1913-1991), een man die zelf tijdens de oorlog in 'de ondergrondse' zat en onder meer contacten onderhield met Sophie en Hans Scholl van de groep Die Weisse Rose. Hij heeft de tijd in kwestie als volwassene direct meebeleefd en had daardoor een positie met veel voordelen ten opzichte van anderen, die ver na het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog hun producten hebben afgeleverd, al hadden die weer het voordeel van de afstand(elijkheid) en het eventueel grotere aantal invalshoeken.


Harnacks film wordt aangekondigd als historisch drama, dat een reconstructie biedt van de aanslag op Hitler, die was voorbereid door Claus Stauffenberg en op 20 juli 1944 in praktijk werd gebracht. Wolfgang Preiss (1910-2002), Annemarie Düringer (geb. 1925) en Robert Freitag (geb. 1916) spelen daarin de hoofdrollen. Deze film wordt uitgezonden door het ZDF en begint om 00:10 uur en duurt tot 01:45 uur.

Stauffenberg
Het op feiten gebaseerde oorlogsdrama Stauffenberg is een speelfilm uit 2004, geregisseerd door Jo Baier (geb. 1949), waarin eveneens een beeld wordt geschetst van de Opstand van het Geweten — ruim een decennium nadat de Incarnatie van het Beest uit de Afgrond — in het lichaam van een extreem verwrongen geest — bezit van Duitsland en zijn tachtig miljoen inwoners had genomen. Hierin spelen, en dat ligt voor de hand, veel jongere acteurs — allen Duits en geboren na de Tweede Wereldoorlog de hoofdrollen: Sebastian Koch (geb. 1962), Ulrich Tukur (geb. 1957) en Hardy Krüger junior (geb. 1968), en gelukkig zijn bij geen van deze drie protagonisten Hollywood-invloeden te bespeuren.
Op de DVD-versie van de film staat als ondertitel Aufstand der Generäle. Op de info-pagina daarover wordt gerefereerd aan een alternatieve titel: Operation Valkyrie. Dat laatste begrip is eveneens de titel geworden van alweer een andere, nieuwere versie, die door Hollywood en een extreem ambitieuze sektariër werd geïnitieerd, maar gelukkig vooralsnog op de plank is blijven liggen. Zie daartoe onze eerdere bijdrage op deze site.
Sebastian Koch heeft gedurende het afgelopen decennium ook in andere speelfilms de rol van een leidende figuur binnen het Derde Rijk op zich genomen, zoals die van architect Albert Speer in de Speer und Er, eveneens uit 2004, geregisseerd door Heinrich Breloer. Hetzelfde geldt voor Ulrich Tukur, die de rol van de theoloog Dietrich Bonhoeffer — die zich nadrukkelijk als tegenstander van het Derde Rijk heeft geprofileerd — op zich heeft genomen in de rolprent Bonhoeffer uit 2000, van regisseur Eric Till.
Stauffenberg, als televisiefilm geproduceerd voor, en in het jaar van ontstaan uitgezonden door, de ARD, begint vrijdag 18 juli om 23:30 uur en heeft de klassieke speelduur van negentig minuten.
____________
Afbeeldingen
1. Stauffenberg-postzegel van 20 eurocent, in 1964 uitgegeven door de Deutsche Bundespost.
2. Scène uit Der 20. Juli van Falk Harnack. Geheel rechts Wolfgang Preiss als Claus von Schenk Graf Stauffenberg.
3. Voorplat van de DVD-versie van Stauffenberg (Jo Baier) met Sebastian Koch in de titelrol.

Stauffenberg-documentaire in de ARD-serie Geheimnis Geschichte vanavond op de buis

Heldenrol voor een anti-democraat
Nadat enige tijd geleden terecht de nodige ophef is ontstaan over de Stauffenberg-speelfilm waarin een Amerikaanse glamourboy en tevens flutacteur de rol van de wereldwijd bekendste onder de Hitler-tegenstanders toebedeeld kreeg — en beslist niet op basis van zijn acteerprestaties, doch om redenen van wel volstrekt andere aard, die zeer direct met de financiële structuren in het Hollywoodse te maken hebben — en men daardoor de zoveelste vertekende voorstelling van de werkelijkheid anno toen zou krijgen voorgeschoteld, passend bij het verlangen van de meest beruchte aller sektariërs anno nu. De thans nog levende 72-jarige zoon Berthold Maria Schenk Graf von Stauffenberg verwachtte van de rol van Tom Cruise niets anders dan een vreselijke verkitsching. Die rolprent zou in 2008 in de bioscopen komen, maar is inmiddels op de lange baan geschoven: voorlopig naar 2009. Er is op meer dan alleen het thema hoofdrol, maar tevens op de presentatie naar buiten, flink wat kritiek gekomen. In het officiële Hollywood regeert uitsluitend het geld in combinatie met scientology. Het geruisloos verdwijnen van de film op de archiefplanken aldaar zal dan ook wel een vrome wens zijn . . . . en blijven.
Hoe de werkelijkheid er uit zag omtrent Claus Philip Maria Graf Schenk von Stauffenberg (1907-1944) — en die speelde nu eenmaal bepaald geen alledaags-democratische rol — wordt in een korte documentaire getoond, die woensdag 16 juli, 's avonds laat — tussen 23:30 uur en middernacht — door het eerste Duitse publieke televisienet, ARD/Das Erste, zal worden uitgezonden in het programma Geheimnis Geschichte. Bovengenoemde zoon van de toenmalige graaf komt aan het woord en schets dan een heel ander portret van zijn vader dan de gebruikelijke leer- en leesstof.
____________
Afbeeldingen
1. Stauffenberg-buste.
2. Claus Stauffenberg in Wehrmacht-uniform.

De mysterieuze moord op Robert Kennedy — zondag 13 juli in ZDF's Geschiedenismagazine

Bijzondere details
Op zondag 13 juli zal het tweede Duitse publieke televisienet in de reeks met de onmogelijke titel ZDF History — waarom toch opnieuw een knieval voor de taalverloedering waarmee het Yankendom de oude wereld in weer een nieuwe greep houdt —, tussen 23:35 uur en 00:20 uur, een documentaire uitzenden getiteld Der mysteriöse Mord an Robert Kennedy. Deze film toont een reconstructie van de moord, op 6 juni 1968, op de in 1925 geboren Robert Kennedy — de jongere broer van de bijna vijf jaar eerder eveneens om zeep geholpen president John Kennedy (1917-1963) — die minister van Justitie in de regering van zijn broer was.
De reconstructie is gerealiseerd aan de hand van de politieverslagen, en op basis van details die toen over het hoofd zijn gezien, die wellicht zouden kunnen bijdragen tot een meer heldere kijk op de gebeurtenissen en eventueel zouden kunnen leiden tot genuanceerdere, respectievelijk geheel andere conclusies dan tot dusverre voor vaststaand zijn aangenomen. Eén ding zal zeker overeind blijven: Robert Kennedy is wel overleden als gevolg van een aanslag.

Raadselen rondom drie Duitse onderzeeërs — nu al ruim zes decennia voor de kust van Cornwall

Geheimzinnigheid alom
Op zondag 29 juni zendt het tweede Duitse televisienet (ZDF) een drie kwartier durende film uit in de reeks die om duistere — en vooral onzinnige — redenen een Engels etitel draagt: ZDF History.
Het thema ligt in de titel opgesloten: Das Geheimnis der drei U-Boote. Het betreft het verhaal van een actie die de Britse Marine in het geheim heeft gevoerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er is door die drie onderzeeboten een geheime operatie uitgevoerd voor de kust van Zuidwest-Engeland. De vraag die blijft prikkelen — ook en vooral nu, meer dan zes decennia na de gebeurtenissen — waarom er over deze operatie niets terug te vinden is in de Engelse archieven en al evenmin in de Duitse.
De drie belangrjkste vragen die in het programma van Guido Knopp aan de orde komen, zijn Waarom zijn de onderzeeërs gezonken; Waarom liggen de wrakken zo dicht bij elkaar; Wat is er met de verschillende bemanningen gebeurd.
Meer informatie hieromtrent is te vinden op de site van het ZDF-programma in kwestie.

Afwijkende tijden
Het programma dat in de gidsen staat aangekondigd voor 23:40 uur (en dan tot 00:25 uur zal duren) begint tien minuten later,dus om 23:50 uur. Dit in verband met een extra ingelaste uitzending van de ZDF-nieuws- en actualiteitenrubriek, ongetwijfeld in verband met de extremistische voetbalgekte, die weer het grootste gedeelte van de gehele aardkloot regeert.
____________
Afbeelding: De Engelse wrakduiker Dan Stevenson vond de drie gezonken Engelse onderzeeërs voor de kust van Cornwall.

Tweedelige documentaire over Martin Luther King op woensdag 18 juni te zien via Arte-televisie

Beide delen achtereen
De tweedelige Amerikaanse documentaire, die in 2004 door Noland Walker en Orlando Bagwell onder de titel Citizen King werd gedraaid, zal op woensdag 18 juni vanaf 21:00 uur door de Frans-Duitse cultuurzender Arte worden gepresenteerd. Het is een film die op het formaat 16:9 zal worden uitgezonden. De documentaire is toegespitst op de laatste vijf jaar in het leven van deze baptistendominee, die wereldfaam heeft verworven met zijn toespraak I have a dream, welke hij in augustus 1963 heeft gehouden op de trap van het Lincoln Memorial. Het eerste deel draagt die uitspraak dan ook als titel.
Aanvankelijk streed Martin Luther King voor gelijke rechten en complete emancipatie van het zwarte deel van de bevolking van de staat, die zich overal ter wereld liet voorstaan op de eigen democratische verworvenheden. Dat leverde hem vanzelfsprekend niet alleen maar een grote schare bewonderaars op, maar tevens een reeks niet te onderschatten vijanden. In die laatste categorie bevond zich de toenmalige (langjarige) FBI-chef J. Edgar Hoover (1895-1972), één van de meest weerzinwekkende, want tot op het merg geperverteerde, rasploerten die dit ondermaanse hebben bevolkt. Dat die engerd op zijn positie veel kwaads heeft kunnen aanrichten jegens de handel en wandel van Dominee King ligt voor de hand. Maar dat een deel van de eigen zwarte bevolking, verenigd in de Black Power zich ook tegen hem zou keren, moet voor zijn gevoel toch nog wel aardig wat erger zijn geweest.
Het tweede deel van deze documentaire, I have seen the promised land, begint direct in aansluiting op de aftiteling van het eerste deel, om 21:55 uur. Daarin wordt duidelijk dat de zwarte, inmiddels over de hele aarde bekende en veelvuldig ondersteunde, zwarte dominee zijn werkterrein was gaan verbreden. Toen kwam hij niet alleen meer op voor de belangen van de eigen burgerrechtenbeweging, maar liet hij tevens zijn stem horen tegen de oorlog in Vietnam en nam hij het op voor alle arme mensen in de Verenigde Staten. Dat hij zichzelf met die opstelling een niet geringe hoeveelheid struikelblokken in de weg heeft gelegd, moge duidelijk zijn voor ieder weldenkend mens die ook enige bekendheid heeft met de talrijke kwalijke kanten van de Amerikaanse samenleving van de bewuste periode. Hoe zeer dit aan de orde was, wordt onder meer helder in de archiefbeelden die worden vertoond en in de interviews die met diverse betrokkenen zijn gevoerd.
Martin Luther King, die op 15 januari 1929 werd geboren, ontving in 1964 de Nobelprijs voor de Vrede. Hij overleed op 4 april 1968 in Memphis, Tenessee, als gevolg van een doelgerichte kogel.
____________
Afbeeldingen
1. Martin Luther King, de tot op heden onvergeten strijder voor gelijke rechten in de VS.
2. J. Edgar Hoover, afgezant van het Beest uit de Afgrond, in 1961.
3. Martin Luther King met de toenmalige president van de VS, Lyndon Johnson.

Deze tweedelige documentaire zal opnieuw te zien zijn op dinsdag 1 juli, eveneens op Arte-televisie. Het eerste deel begint op die dag om 09:55 uur, het tweede om 10:50 uur.

Interview met Hanna Krall op Geschiedenis TV

Herhaling IKON-interview
Op 5 mei wordt gedurende het laatste half uur van de dag, op het themakanaal GeschedenisTV, een vroegere aflevering van het IKON-programma Kenmerk herhaald. Het betreft de derde aflevering (van zes) in de reeks Polsslag van de tijd, en deze documentaire van Lioni Schrederhof toont een interview met de Pools-joodse schrijfster Hanna Krall (geboren 1937), die op 20 mei 71 jaar oud wordt. Dat feit geeft al aan dat zij de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd en tevens alle eventuele ellende die daarna over het avondland is uitgestort, en niet in het minst in dat deel van de Europa waar Hanna Krall werd geboren. In haar gebooreland wonen nu nog zo'n vijfduizend joden. Haar werk werd ook in het Nederlands op de markt gebracht.
____________
Afbeeldingen
1. De schrijfster Hanna Kral.
2. Voorzijde van de Nederlandse editie van Hanna Kralls roman De Onderhuurster, in 1985 voor het eerst in Parijs verschenen en twee jaar later, in een vertaling door Benjamin Gijzel, bij SUA in Amsterdam, met steun van de Etty Hillesum Stichting.
De foto voorop het omslag is van Zbigniew Kość.

Hannie Schaft na Jan Camperts Achttien doden — te zien 4 mei in de avonduren via GeschiedenisTV

Dood door Duitsers
Voorafgegaan, vanaf 20:11 uur, door een verfilming uit 1946 van het gedicht van Jan Campert (1902-1943), Het lied der achttien dooden — dat illegaal tijdens de Tweede Wereldoorlog was uitgegeven —, presenteert GeschiedenisTV op de dag van de herdenking van de Bevrijding van Nederland van het juk van het nog immer veel afgrijzen wekkende Duitse Moffenbeest — op 4 mei dus, tussen 20:18 en 20:59 uur — de documentaire Hannie Schaft: Het meisje met het rode haar van Ineke Hilhorst, uit 1980. Door middel van ooggetuigenverslagen en gesprekken met mensen die Hannie Schaft hebben gekend is een portret ontstaan, dat thans opnieuw wordt uitgezonden.
Meer bekendheid had deze kloekmoedige verzetstrijdster al eerder gekregen door de gelijknamige roman van Theun de Vries (1907-2005) uit 1956, waarin de periode 1942-1945 uit het leven van Hannie Schaft het thema vormt. Deze roman werd in 1981 verflmd door Ben Verbong, met in de hoofdrollen Renee Soutendijk, Peter Tuinman en Loes Luca.

Mythe en Waarheid omtrent de beweging van 1968

Drie kwartier documentatie op de buis
In het geschiedenismagazine ZDF history van het Zweite Deutsche Fernsehen —onder leiding van Guido Knop — wordt aan het slot van de avondprogrammering van zondag 16 maart drie kwartier — tussen 23:40 uur en 00:25 uur uitgetrokken voor de aflevering over de beweging die het inmiddels magische jaartal 1968 draagt. (Waarom een Engelse deeltitel in een Duitse reeks? Taalarmoede? Knieval voor de globalisering van het Yankisme? De Duitse taal is rijk genoeg om niet afhankelijk te zijn van zulke onnozelheden.)
Aan de hand van portret van vijf mensen, die het gezicht van deze protestbeweging in doorslaggevende mate hebben bepaald, wordt een schets van de toestanden en gebeurtenissen anno toen gegeven. Weliswaar is de beweging op zich binnen het kader van de toenmalige ontwikkelingen als een kaartenhuis ineen gezakt, maar de invloed die dit plotsklaps opgelaaide conglomeraat van maatschappelijk protest, verspreid over vooral geheel Europa en deels in de Verenigde Staten, heeft op termijn een zo doorslaggevende invloed gekregen op de ontwikkeling van de westerse maatschappij dat de structuren die de 68-ers hebben bestreden ingrijpend zijn gewijzigd.

Nieuw boek
Norbert Frei (* 1955) is één der meest geprononceerde deskundigen op het gebied van de nieuwste geschiedenis van de Bondsrepubliek Duitsland. Dat heeft geresulteerd in publicaties over de Hitler-staat (één boek daarvan is eeneens vertaald in het Nederlands uitgekomen), over Hitlers Eliten na 1945, en samen met Martin Broszat, Das dritte Reich im Überblick.
Deze maand is Frei's boek over de beweging van 1968 verschenen. Ook hij ziet dat het bewuste jaartal een symbool is voor een decennium vol protest van, in eerste instantie, jeugdgroeperingen. Frei ziet de oorsprong van die hele beweging in de Verenigde Staten, waar vanaf de jaren vijftig verbitterd werd gestreden tegen de discriminatie van kleurlingen, en waar de protestuitingen uitmondden in specifieke, en ook zeer herkenbare fenomenen als happenings, sit-ins en go-ins. En ondanks de vele overeenkomsten in de uitingen van het protest, waren de bezwaren tegen het establishment in Europa toch anders. Zelfs binnen Europa onderscheidde zich de opstand tegen de heersende klasse in het éne land zeer sterk van dat in het andere. In Frankrijk was de atmosfeer die van bovenaf aan de universiteiten werd verordonneerd, totaal ondraaglijk geworden. In Engeland was het de popcultuur die zich in de frontlijn had begeven, en in Duitsland was het vooral de unbewältigte Vergangenheit die zich vooral uitte in de macht die voormalige nationaal-socialisten in diverse geledingen van de maatschappij konden blijven uitoefenen. Als overkoepelend element in al die verschilende bewegingen speelde het wereldwijde protest tegen de oorlog in Vietnam een rol van grote betekenis.
Helaas vinden we zo'n fenomeen, dat een eventueel wereldwijd protest tegen de oorlogen die het Beest uit de Afgrond in Washington op allerlei fronten op dit ondermaanse voert, in onze dagen van uitzinnige gejaagdheid niet meer en kunnen de Massamoordenaars verder hun gang blijven gaan.

Het rebelse decennium
Het enige bezwaar dat tegen het boek van Norbert Frei kan worden ingebracht, is zijn onzinnige dooreenhalen — in het kader van zijn hoofdstuk over de protestbeweging der kabouters en aanverwante stromingen in ons land — van Niederlande en Holland, alsof het daarbij om hetzelfde zou gaan. Na twee eeuwen is het tot veel Duitsers in de journalistiek èn in wetenschappelijke kringen nog steeds niet doorgedrongen dat Holland waarlijk niets anders is dan een regio aan de westkust van Nederland.
Je moet eens proberen om Hamburg als Beierse stad te postuleren. Moet je ze dan eens horen, de lui van Der Spiegel en aanverwante persproducten, maar het dooreenhaspelen van Holland en Nederland verklaren die halve garen met "pars pro toto". Uitdelen kunnen ze bij Der Spiegel als de besten, doch incasseren? Ho maar! Helaas geldt dat ook bij hele volksstammen die bij de beeldmedia programma's maken. Zij beseffen hun eigen verantwoordelijkheid niet.

Sfeertekening in romanvorm
Nadat Benno Hurt (geb. 1941) in de jaren zestig lyriek, essays en proza had gepubliceerd, koos hij alsnog voor een loopbaan als rechter, en hield zich daarnaast intensief bezig met fotografie. Medio jaren tachtig begon hij toneelstukken te schrijven. Inmiddels drie romans heeft hij over de ontwikkelingsgang van de familie Kirsch gepubliceerd, waarvan het laatste, Der Wald der Deutschen, in februari 2008 als voordelige pocketeditie is verchenen. Daarin volgen we één van die leden van het gezin Kirsch vanaf 1972. Christian maakte in 1968 deel uit van de studenten in opstand: toen heeft hij geprotesteerd tegen toga's en oude nazi's en heeft hij teksten tegen de sjah van Perzië geschreven. Inmiddels is hij in de Zuid-Duitse plaats Kolbstadt gaan wonen en daar begint zijn nieuwe leven met een eigen huis, een vrouw en een kind, dat de in zijn historie veelzeggende naam Rudi draagt. Nu hij het beroep van rechter op proef mag uitoefenen, moet hij wel een eed afleggen op de Grondwet, die hij tot voor kort zo vehement heeft bestreden. En terwijl hij verder bouwt aan zijn burgerlijk bestaan, haalt dat verleden van de revolutietijd hem in door de komst van een medestudent uit die tijd.
In Der Wald der Deutschen schetst Benno Hurt op basis van de realiteit van anno toen een relatief amusant en raak verhaal van het leven in het Duitsland van de periode die onmiddellijk volgde op het rebelse decennium. Hij doet dat zo vakbekwaam dat ook het niet direct waarneembare contouren krijgt, en ook de symboliek die verborgen zit in de progressie van het leven zelf en in de ontwikkeling van de roman een meer dan oppervlakkige symbolische betekenis krijgt.


Norbert Frei: 1968 — Jugendrevolte und globaler Protest. 288 blz. met paginagrote zwart/wit foto's, paperback in de reeks dtv premium.; Deutscher Taschenbuch Verlag, München, februari 2008;
ISBN 978-3-423- 24653-8. Prijs € 15,— (in de BRD en in Amsterdam bij Boekhandel Die Weisse Rose.)

Benno Hurt: Der Wald der Detuschen — Roman. 400 pag., paperback; Deutscher Taschenbuch Verlag, München, februari 2008;
ISBN 978-3-423-13640-2. Prijs € 9,90 (BRD en Weisse Rose).
____________
Afbeeldingen
1. Scène zoals die zich in 1968 in Duitsland op straat afspeelde, en die te zien is in de aflevering van het geschiedenismagazine van het ZDF zondagavond 16 maart.
2. Daniel Cohn-Bendit (hier in 2004), één der leiders van de studentenrevolte in Parijs.
3. Rudi Dutschke, die in de protestbeweging in de Bondsrepubliek een vooraanstaande rol heeft gespeeld, later aan de Rijksuniversiteit Groningen gin doceren, en uiteindelijk werd vermoord.
4. Voorplat van het nieuwe, recentelijk verschenen boek van Norbert Frei over de beweging van '68 wereldwijd.
5. Voorplat van de pocketedtie van Benno Hurts roman, die de sfeer van Duitsland in en direct na 1968 op voortreffelijke wijze weergeeft.
6. Auteur (rechter en fotograaf) Benno Hurt.
7. Auteur Norbert Frei. (Foto van Volker Wiciok/Lichtblick.)

Portret van Annie Romein-Verschoor zaterdag 8 en dinsdag 11 maart in Markant op GeschiedenisTV

In programmareeks Markant
Op zaterdag 8 maart, 's avonds tussen 21:59 uur en 22:56 uur wordt via het themakanaal GeschiedenisTV in de reeks Markant een filmportret uitgezonden van Annie Romein-Verschoor (1895-1978), die de voornamen Anna Helena Margaretha droeg. Het is een filmportret van deze schrijfster en historica aan de hand van een gesprek. Het is een bijdrage van de NOS aan dit historische programma.
Annie Romein studeerde onder meer te Leiden, alwaar ze in 1935 bij Albert Verwey is gepromoveerd op een dissertatie, die de titel Vrouwenspiegel heeft, over de positie van romanschrijfsters in Nederland sedert 1880. Dat proefschrift is in 1947 in het Frans en drie jaar daarna in het Engels vertaald.
Over dezelfde periode schreef ze in 1947 tevens een overzicht van de Nederlandse literatuur onder de titel Slib en wolken, en twee jaar later is De vruchtbare muze verschenen, een studie over tendensliteratuur.

Historisch werk
Het ware werk in haar hoedanigheid kwam aan het licht in de twee omvangrijke standaardwerken die ze samen met haar echtgenoot Jan Romein (1893-1962) heeft geschreven: De lage landen bij de zee in 1934 en, tussen 1938 en1940, Erflaters van onze beschaving. een historische roman, over Hugo de Groot, is in 1948 uitgekomen onder de titel Vaderland in de verte. Eén der constante thema's van Annie Romein-Verschoor was de positie van de vrouw in de maatschappij en haar emancipatie. Dat komt onder meer heel duidelijk naar voren in haar herinneringen, die ze te boek stelde onder de titel Omzien in verwondering, waarinze verslag doet van haar vervulde leven. Deze tergblik is in twee delen in de jaren 1970 en 1971 verschenen.
Het portret op GeschiedenisTV wordt dinsdag 11 maart herhaald, opnieuw tussen 21:59 uur en 22:56 uur.
____________
Afbeeldingen
1. Annie Romein-Verschoor (foto van Annelies Romein.)
2. Titelpagina van de tweede, bijgewerkte druk van Vrouwenspiegel in 1936.
3. Voorplat van deel 3 der pocketeditie van De lage landen bij de zee, uit 1961.

Paul Verhoevens documentaire over Mussert

NSB-leider
Op VPRO's digitale kanaal Geschiedenis TV worden op maandag 25 februari twee totaal verschillende documentaire films uitgezonden, die van grote historische betekenis zijn. De eerste, althans chronologisch gezien qua uitzendtijd — tussen 19:08 uur en 20:00 uur — behandelt in portretvorm de voormalige spion Aleksander Litvinenko. Zie daartoe onze zustersite Tempel der Documentaires.
De tweede boeiende documentaire film die op Geschiedenis TV zal worden voorgesteld, is die waarmee onze Nederlandse regisseur Paul Verhoeven in 1970 voor de dag kwam [1], betreft NSB-leider Anton Mussert en belicht diens rol tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze film, die een engte heeft van 50 minuten, zal worden uitgezonden tussen 22:05 uur en 23:01 uur. Een herhaling staat gepland voor vrijdag 29 februari, opnieuw op dat tijdstip.
__________
[1] Filmfocus.nl meldt echter dat deze Verhoeven-film uit 1968 stamt.
____________
Foto: Anton Mussert (1894-1946).

Mahatma Gandhi — Sterven voor de vrede. Nieuwe biografie en actuele Arte-televisie-documentaire

Documentaire op de buis
Op woensdag 6 februari, 's avonds tussen 21:50 uur en 22:45 uur, presenteert de Duits-Franse cultuurzender Arte de Franse televisiedocumentaire uit 2005 voor, die als Duitse titel Mahatma Gandhi — Sterben für den Frieden meekreeg. De aanleiding voor deze uitzending ligt in het feit dat het 30 januari zestig jaar geleden was dat een groep fanatici een aanslag op de prediker van het geweldloze verzet heeft beraamd en één van de twee broer Godse de trekker heeft overgehaald en daarvoor in 1949 is geëxecuteerd. Zijn broer Godal heeft tot 2005 geleefd. Hij is één van de fguren die in de documentaire aan het woord komt.
De documentaire toont de nationalistische en religieuze conflicten waarmee India na de dood van Gandhi en de onafhankelijkheid van de Britse koloniale heerschappij werd geconfronteerd. Enkele van die problemen spelen tot op de huidige dag een niet te negeren rol en het is niet overdreven te stellen dat die natie daar af en toe nog aardig mee te kampen heeft.
Deze Franse Arte-film uit 2005 heeft een lengte van 51 minuten, en wordt op het formaat 4:3 uitgezonden met stereofonisch geluid. Regisseur is Arnaud Madagaran.

Drie herhalingen
In deze documentatie wordt de kijker geconfronteerd met flink wat archiefbeelden, waarin drie 'deskundigen'aan het woord komen. Naast de bovengenoemde Godse, die deel uitmaakte van de acht samenzweerders, komen de Britse historicus David Hardiman en de Franse politicoloog Christophe Jaffrelot aan het woord.
Arte zal de documentaire drie keer herhalen, en wel op zondag 10 februari om 13:00 uur, op dinsdag 12 februari om 10:50 uur en in de nacht van dinsdag 19 op woensdag 20 februari om 05:00 uur in de ochtend.

Nieuwe biografie
In januari is bij dtv in München in de reeks dtv portrait een nieuwe, compacte doch tevens zeer complete biografie verschenen over de man die als Mohandas Karamchand Gandhi was geboren, doch die de bijnaam kreeg Mahatma — = (de) grote ziel — en als zodanig in de hele wereld bekend is gebleven. Hij kreeg over de hele aardbol in een bepaalde context veel gezag en onderhield contacten met politici en talvan andersoortige 'hoogwaardigheidsbekleders', waarvan sommigen wel naar hem wilden luisteren, al dan niet letterlijk. Hij was eenschoolvoorbeeld voor de ascetische levensouding en het geweldloos verzet. Toch is het hem niet gelukt daarmee de splijting in de Indiase samenleving minder scherp te maken: de radicaliteit bestaat in diverse gedaanten tot op de huidge dag in de Indiase maatschappij, hetgeen eveneens in de filmdocumentaire duidelijk wordt.
De auteur van de biografie, Albrecht Hagemann, die in 1948 werd geboren, is historicus en sociaal wetenschapper, die al eerder de aandacht heeft getrokken met biografische werken over Nelson Mandela en Fidel Castro. Met dit Gandhi-boek heeft hij opnieuw een boeiend, informatief en zeer leesbaar boek geschreven, waarmee een verrijking van de bestaande literatuur over de persoon Gandhi en de geschiedenis van diens vaderland in de laatste decennia van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw is gerealiseerd.
__________
Albrecht Hagemann: Mahatma Gandhi. Biografie in de reeks dtv portrait. 192 pag., rijk geïllustreerd; paperback, Deutscher Taschenbuch Verlag, Munchen, Januari 2008.
ISBN 978-3-423-31088-8.
Prijs € 10,— (in de gehele BRD en in NL bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam).
____________
1. De samenzweerders, die de moord op Gandhi hebben beraamd. In de staande rij, de tweede van links is Gopal Godse, die aan het woord komt in de filmdocumentaire op Arte televisie. Zittend, op de voorste rij, de derde van links is Nathuram Godse, die de trekker heeft overgehaald.
2. Gandhi met Charlie Chaplin te Londen in 1931.
3. Voorplat van de nieuwe Gandhi-biografie in de reeks dtv portrait.

Twee documentaires op vier avonden over het ontstaan van de Noordzee en de Oostzee via Arte

Oostzee
De cultuurzender Arte presenteert op woensdag 6 en donderdag 7 februari de tweedelige documentaire Die Ostsee. In de film wordt de ontstaansgeschiedenis van deze grote plas vol brak water uit de doeken gedaan. Beide delen beginnen op hetzelfde tijdstip, om 20:15 uur, en hebben een duur van 42 minuten. Het is een film, die door regisseur Thomas Willers in 2007 werd gemaakt voor de Nord Deutscher Runfunk. De rolprent wordt uitgezonden op het formaat 16:9. Het eerste deel is getiteld Zwischen Deutschland und Estland, het tweede Zwischen Litauen und Dänemark. De beide delen zullen worden herhaald, ook weer twee dagen achtereen, op een vroeger tijdstip, exact op het middaguur en wel op woensdag 13 en donderdag 14 februari.
De Oostzee, het grootste brak water 'reservoir' is in de IJstijd ontstaan. Het is een gebied met tal van soorten leven en een enorm spectrum aan diverse kleuren en vormen. In de ruim tachtig minuten durende film wordt vooral aandacht besteed aan de verschillende kustvormen.

Noordzee
Eerder deze week heeft Arte ook een tweedelige documentaire uitgezonden over de Noordzee. Deze werd een jaar eerder, eveneens voor de Nord Deutscher Rundfunk gerealiseerd door Jens Westphalen en Thoralf Grospitz. Daarin werden de landen rondom de Noordzee bezocht en is aandacht geschonken aan de diverse mensen aldaar, alsmede aan de talrijke diersoorten die in, om en aan deze zee, met daarin de wadden, leven.
Ook deze twee delen, eveneens op het formaat 16:9, zullen worden herhaald, net als tjdens deze avondvoorstellingen, op twee dagen achtereen, en zoals deze week, ook dan weer direct voorafgaande aan de herhaling van de twee delen Oostzee. Dat betekent op maandag 11 en dinsdag 12 februari, eveneens vanaf 12:00 uur in de middag. Het eerste deel is getiteld Vom Watt zu den Fjorden, het tweede Von Schottland zu den Halligen.
____________
Afbeeldingen
1. Stadje aan de Oostzee. Foto NDR, 2006. © NDR Naturfilm
2. Dieren in en om de Noordzee. Foto van de NDR 2007. © Ingo Bartussek.

Het Sonderkommando van Auschwitz-Birkenau

Herdenking van de bevrijding
Op woensdag 23 januari wordt, tussen 21:00 uur en 21:55 uur via de beeldbuis door de Frans-Duitse cultuurzender Arte, de documentaire vertoond over het Sonderkommando Auschwitz-Birkenau. Dat doet de zender in het kader van de herdenking van de bevrijding, op 27 januari 1945, van het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau. Een herhaling van deze film wordt nog deze week vertoond: op zaterdag 26 januari 's middags vanf 14:00 uur. Voor de regie van deze Franse documentaire uit 2007, met een speelduur van 52 minuten, tekent Emil Weiss.

Joodse gevangenen
Het Sonderkommando in het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau werd gevormd door Joodse gevangenen, die niets anders waren dan arbeidsslaven. Zij werden door de SS gedwongen de te vergassen slachtoffers behulpzaam te zijn in de kleedruimte, opdat alles soepeler en zonder oponthoud zou verlopen. Deze speciale gevangenen moesten er tevens voor zorgen dat het haar van de slachtoffers werd afgeschoren en hun tanden werden getrokken. Dat haar en het goud uit de tanden verschafte de SS handelswaar, evenals de sieraden. Zelfs de as van de in de crematoria verbrande Joden leverde nog winst op. Slechts weinigen van het relatief grote aantal leden — op het laatst een kleine duizend — van dat Sonderkommando dat ooggetuige was van de massamoorden, hebben het uiteindelijk overleefd. Ondanks het feit dat het "gif van Auschwitz" tot in hun merg was doorgedrongen, zijn er enkelen, die het — weliswaar met de voor de hand liggende gevolgen en 'bijwerkingen' — nog decennia lang hebben volgehouden. Enige van die overlevenden hebben de auteurs van het boek Zeugen aus der Todeszone een omvangrijke voorstelling van zaken gegeven met betrekking tot de gebeurtenissen van toen. Zij waren immers, afgezien van de daders, de enige ooggetuigen. Daarom is het van groot belang — voor de documentatie en de zich (toch nog steeds) verder ontwikkelende geschiedschrijving met betrekking tot dit thema — dat het kleine aantal dat — ondanks alle trauma's die zij aan Auschwitz hebben overgehouden — het einde van de twintigste eeuw heeft mogen beleven, bereid is geweest te vertellen over het dagelijks leven in deze diepe afgrond.
Naast de uitgewerkte interviews die als basis voor dit boek hebben gediend, is er gebruik gemaakt van veel recentelijk verricht onderzoek. Nog steeds weer kunnen de bestaande gegevens worden aangevuld. Dat laatste bleek doordat in de pocketeditie van 2005 — het boek was voor de eerste als gebonden uitgave bij zu Klampen Verlag verschenen — toch nog weer verbeteringen en aanvullingen konden worden verwerkt.
__________

Eric Friedler, Barbara Siebert und Andreas Killian: Zeugen aus der Todeszone — Das jüdische Sonderkommando in Auschwitz. 416 pag., geïllustreerd, paperback dtv 34158; Deutscher Taschenbuch Verlag, München, 2005; ISBN 978-3-423-34158-X. Prijs € 14,50 (in de BRD, en in Amsterdam bij Boekhandel Die Weisse Rose).
____________
Afbeeldingen
1. Prikkeldraad van het kamp Auschwitz-Birkenau. (Arte France.)
2. Voorplat omslag dtv 34158: Zeugen aus der Todeszone.