Versailles, oftewel de droom van een Koning

Gedramatiseerde documentaire
BBC Two Television presenteert op zaterdag 18 juli, 's avonds tussen 21:15 uur en 22:15 uur, de gedramatiseerde documentaire van Paul Burgess Versailles, ou le rêve d'un roi, waarin het leven zal worden belicht van de Zonnekoning, oftwel Lodewijk XIV, en de bouw van het paleis te Versailles. De man, die door zijn omgeving schijnbaar op handen werd gedragen en vereerd, en die half Europa heeft veroverd, was bij zijn komst op aarde een geschenk uit de hemel. Zo luidt ook de titel van het eerste hoofdstuk van het eerste van vier onderdelen — die de benamingen van de jaargetijden hebben meegekregen — in de biografie (2006) van Antonia Fraser. De ondertitel — Leven en Liefdes van de Zonnekoning — past geheel bij de persoon die in zijn latere positie van koning het middelpunt werd van meer dan gebruikelijke belangstelling, zelfs voor een protagonist van dat kaliber: koning van een machtige natie. Dat er dan een wisselwerking ontstaat tussen het verlangen om te worden vereerd — aanbeden als een farao — van de persoon(lijkheid) die zo nadrukkelijk centraal staat enerzijds, en aan de andere kant de hofhouding met lieden die niets liever doen dan intrigeren — waar Loewietje zelf ook bepaald niet vies van was — en al vooruit lopen op wensen die wellicht helemaal niet zullen opduiken, gaat de sfeer om de protagonist een eigen leven leiden en raakt steeds opnieuw uitvergroot met het resultaat dat de geschiedenis ons in Louis XIV heeft getoond.

Vrouwen
Wie zal het verbazen dat er voldoende vrouwen bereid waren zich onvoorwaardelijk — in waarheid of slechts schijnbaar — over te geven aan de Man met zoveel Macht, en dat ook in die context rivaliteiten en zeer weloverwogen zetten werden gedaan. De laatste van Louis' talrijke minnaressen was de bruid van zijn kleinzoon, Adélaïde van Savoye, en die dame wist wat ze deed en wat ze wilde en zij besefte welke invloed er van zo'n positie — maitresse van de monarch — kon uitgaan, en zij heeft dan ook de uitspraak gedaan die inhield dat onder een koning een land eigenlijk wordt geregeerd door vrouwen.
Leven en liefhebben van de flamboyante monarch komt in beelden tot leven in het bewuste documentaire drama dat de BBC presenteert; de gedramatiseerde scènes zijn opgenomen in diverse vertrekken van het paleis te Versailles, dat wellicht toch de grootste liefde in het leven van Lodewijk XIV is geweest. In ieder geval is het resultaat van zijn wensen en verlangens dienaangaande tot op de huidige dag overeind gebleven.


In de biografie van Antonia Fraser hoef je alleen maar het register op te slaan om vast te stellen welk belang Versailles binnen het kader heeft: twintig verschillende thema's worden daarin opgesomd, en uit de verwijzingen naar de inhoud blijkt alleen al welke importantie bepaalde onderdelen van dat pronkslot hebben (gehad), aangezien er naar meerdere bladzijden wordt verwezen.
De schoonzuster van Lodewijk XIV, Liselotte van Orléans, wordt op de achterzijde van het boek geciteerd met haar gedachte dat later — en dat is onder meer thans — de geschiedenis over het Hof van Versailles "beter en onderhoudender" zouden (kunnen) "zijn dan welke roman ook". Dat ze aan die opvatting toevoegde dat menigeen wel eens zou kunnen denken dat het daarbij om sprookjes ging, is helemaal niet verwonderlijk: de pracht en praal van Versailles is immers niet zelden omschreven als "een sprookje".
Antonia Fraser heeft aan de verwachting van de Hoogwelgeboren Vrouwe Liselotte voldaan en een amusant alsmede — wat nog veel belangrijker is: inzicht verschaffend — boek over al die aspecten in het leven van de Zonnekoning — macht, vrouwen, hof, de katholieke kerk en Versailles — geschreven, dat inmiddels ook in een leesbare Nederlandse vertaling is verschenen.
Na het zien van de film is het voor sommigen niet al te gemakkelijk nog eigen beelden te vormen, zoals tijdens het lezen. Toch is dat de moeite van het proberen waard. Eigen beelden van situaties zijn niet eerst voorgekauwd door anderen, waarmee overigens niets ten nadele van het docudrama op BBC Two gezegd wil zijn. Maar lezen in een boek dat goed geschreven is, kan de eigen fantasie op een uitstekende manier prikkelen.

Antonia Fraser: LODEWIJK XIV — Leven en Liefdes van de Zonnekoning. Een biografie.
Vertaald door Pieter van der Veen en Chiel van Soelen.
Paperback 416 pag. met 2 x 16 pag. kleurenillustraties. Nieuw Amsterdam Uitgevers, Amsterdam. ISBN 978-90-468-0254-0.
____________
Afbeeldingen
1. Louis XIV in de gedramatiseerde documentaire van de BBC. (Foto: BBC Television.)
2. Schrijfster Antonia Fraser met mooie kat.
3. Scène in één der vertrekken van (het echte) Versailles uit het BBC-docudrama. (Foto: BBC Television.)
4. Voorzijde van de biografie uit 2006 over Lodewijk XIV, door Antionia Fraser.

Andere tijden met de Stalin-documentaire uit 2003 deze week opnieuw tweemaal op GeschiedenisTV

Korte en krachtige diagnose
Maandag 4 augustus wordt, tussen 23:25 uur en 23:54 uur, als laatste onderdeel van het avondprogramma op het digitale themakanaal Geschiedenis TV, in een herhaling van het programma Andere Tijden van de NPS, de documentaire herhaald, die Merel de Geus in 2003 heeft afgerond over de extreem-veelvuldig gespleten persoonlijkheid, die met één van zijn in ieder geval negenendertig pseudoniemen wereldwijd berucht werd: Stalin. Hij is het geïncarneerde kwaad, de totale ontmenselijking van de homo sapiens, het vleesgeworden cliché van de niet-seksuele sadist. Zijn ongekend monsterlijke bewind — dat qua aantal vermoorden en tevens op andere wijze omgekomen slachtoffers, die voor zijn rekening komen — in de twintigste eeuw alleen nog overtroffen door die andere communistische personificatie van extremistische krankzinnigheid en tot op het binnenste merg verdorven tweevoeter genaamd Mao Zedong. Die regeringsperiode in de geschiedenis van het Rusland — dat op tal van fronten lange tijd was gebukt gegaan onder de knoet van tal van opeenvolgende tsaren — munt uit in een even zo sterke, zo niet nog verachtelijker, willekeur van de zijde van de machthebbers die de tsarenfamilie uit de weg hebben geruimd, en die uitzinnig abjecte vorm van machtshonger en dito -misbruik vond zijn bekroning in de persoon van de Man van Staal, die zo werd gedreven door een innerlijke motoriek van onherstelbare destructiviteit dat je alleen maar meer kunt betreuren dat zijn ouders niet een degelijke vorm van anticonceptie hebben benut.
De documentaire wordt deze week nog een keer uitgezonden, en wel op vrijdag 8 augustus, opnieuw op dat late tijdstip en eveneens via GeschiedenisTV.

Omvangrijke biografische boeken
Al eerder hebben we in deze rubriek bericht over enkele biografische meesterwerken die deze figuur uit de geschiedenis van de Sovjetunie tot onderwerp hebben. Meer over de biografie Stalins Jeugdjaren, geschreven door Simon Sebag Montefiore, is te vinden in het langere artikel van zondag 20 januari 2008 op deze site.
Dat het leven tijdens het bewind van die onbeteugelde leider, gedreven door het Kwaad gelijk opging met een ongekende vorm van propaganda heeft zo diep in het leven van de mensen in dat enorme rijk ingegrepen, en wel zodanig dat er, meer dan een halve eeuw na de dood van dit SuperMonster, nog altijd een ongelooflijke cultus van Stalin-verheerlijking in het huidige Rusland bestaat.
Het leven in het stalinistische Rusland wordt uitvoerig beschreven in het boek van Orlando Figes, getiteld The Whisperers. Private Life in Stalin's Russia. Het is verleden jaar uitgekomen en niet alleen in de oorspronkelijke vorm, doch vrijwel gelijktijdig in ons land, bij Uitgeverij Nieuw Amsterdam, in een vertaling door Toon Dohmen.
Het bijzondere boek is door de internationale pers met open armen ontvangen en getracteerd op juichende kritieken. De auteur, hoogleraar Geschiedenis aan de University of London, is erin geslaagd een veelomvattend portret te schetsen van de werkelijkheid met betrekking tot het leven van alledag in een land dat voortdurend wordt onderdrukt door een machtig apparaat van persoonlijke en politieke intimidatie en willekeur, en welke gevolgen heeft dat gehad in tal van persoonlijke relaties: vriendschappen, families, huwelijkspartners, ouders en kinderen. Orlando Figes schildert alle aspecten van het Rusland in de tijd van de Stalin-terreur zoals die van diverse kanten werd ondergaan, en hij laat daarbij geen groepering onbesproken. Daartoe heeft hij gebruim gemaakt van gegevens uit interviews, correspondenties en tal van memoires. Hoe diep moeten de verschrikkelijke keuzes zijn geweest waarvoor miljoenen Russen werden gesteld zonder een ware uitweg te zien, en hoe diep hebben de gevolgen zich in het wezen van die mensen en hun nakomelingen ingegrepen. Bijna alle Russen waren na korte of langdurige intimidatie zo murw dat zij veelvuldig zijn gedegenereerd tot collaborateurs van het totalitaire systeem dat, zoals zo dikwijls is gebeurd, nog erger was dan het door de machthebbers ervan bestreden systeem van de voorgangers. Fluisteraars biedt een omvangrijk verslag op alle fronten.
____________
Orlando Figes:
Fluisteraars — Leven onder Stalin.
774 pag., geb., linnen, met stofomslag.
Nieuw Amsterdam Uitgevers, Amsterdam /
Standaard Uitgeverij, Antwerpen, 2007.
ISBN 978-90-468-0244-1.

Afbeeldingen
1. Josif Dzjoegasjvili, alias Stalin, in 1902.
2. Voorzijde van het stofomslag van de bografie over Stalins jeugdjaren.
3. Orlando Figes, auteur van Fluisteringen.
4. Voorzijde van het stofomslag van Figes boek over het leven in Rusland tijdens het ongelooflijke schrikbewind van het Beest uit de Afgrond.

Mahatma Gandhi — Sterven voor de vrede. Nieuwe biografie en actuele Arte-televisie-documentaire

Documentaire op de buis
Op woensdag 6 februari, 's avonds tussen 21:50 uur en 22:45 uur, presenteert de Duits-Franse cultuurzender Arte de Franse televisiedocumentaire uit 2005 voor, die als Duitse titel Mahatma Gandhi — Sterben für den Frieden meekreeg. De aanleiding voor deze uitzending ligt in het feit dat het 30 januari zestig jaar geleden was dat een groep fanatici een aanslag op de prediker van het geweldloze verzet heeft beraamd en één van de twee broer Godse de trekker heeft overgehaald en daarvoor in 1949 is geëxecuteerd. Zijn broer Godal heeft tot 2005 geleefd. Hij is één van de fguren die in de documentaire aan het woord komt.
De documentaire toont de nationalistische en religieuze conflicten waarmee India na de dood van Gandhi en de onafhankelijkheid van de Britse koloniale heerschappij werd geconfronteerd. Enkele van die problemen spelen tot op de huidige dag een niet te negeren rol en het is niet overdreven te stellen dat die natie daar af en toe nog aardig mee te kampen heeft.
Deze Franse Arte-film uit 2005 heeft een lengte van 51 minuten, en wordt op het formaat 4:3 uitgezonden met stereofonisch geluid. Regisseur is Arnaud Madagaran.

Drie herhalingen
In deze documentatie wordt de kijker geconfronteerd met flink wat archiefbeelden, waarin drie 'deskundigen'aan het woord komen. Naast de bovengenoemde Godse, die deel uitmaakte van de acht samenzweerders, komen de Britse historicus David Hardiman en de Franse politicoloog Christophe Jaffrelot aan het woord.
Arte zal de documentaire drie keer herhalen, en wel op zondag 10 februari om 13:00 uur, op dinsdag 12 februari om 10:50 uur en in de nacht van dinsdag 19 op woensdag 20 februari om 05:00 uur in de ochtend.

Nieuwe biografie
In januari is bij dtv in München in de reeks dtv portrait een nieuwe, compacte doch tevens zeer complete biografie verschenen over de man die als Mohandas Karamchand Gandhi was geboren, doch die de bijnaam kreeg Mahatma — = (de) grote ziel — en als zodanig in de hele wereld bekend is gebleven. Hij kreeg over de hele aardbol in een bepaalde context veel gezag en onderhield contacten met politici en talvan andersoortige 'hoogwaardigheidsbekleders', waarvan sommigen wel naar hem wilden luisteren, al dan niet letterlijk. Hij was eenschoolvoorbeeld voor de ascetische levensouding en het geweldloos verzet. Toch is het hem niet gelukt daarmee de splijting in de Indiase samenleving minder scherp te maken: de radicaliteit bestaat in diverse gedaanten tot op de huidge dag in de Indiase maatschappij, hetgeen eveneens in de filmdocumentaire duidelijk wordt.
De auteur van de biografie, Albrecht Hagemann, die in 1948 werd geboren, is historicus en sociaal wetenschapper, die al eerder de aandacht heeft getrokken met biografische werken over Nelson Mandela en Fidel Castro. Met dit Gandhi-boek heeft hij opnieuw een boeiend, informatief en zeer leesbaar boek geschreven, waarmee een verrijking van de bestaande literatuur over de persoon Gandhi en de geschiedenis van diens vaderland in de laatste decennia van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw is gerealiseerd.
__________
Albrecht Hagemann: Mahatma Gandhi. Biografie in de reeks dtv portrait. 192 pag., rijk geïllustreerd; paperback, Deutscher Taschenbuch Verlag, Munchen, Januari 2008.
ISBN 978-3-423-31088-8.
Prijs € 10,— (in de gehele BRD en in NL bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam).
____________
1. De samenzweerders, die de moord op Gandhi hebben beraamd. In de staande rij, de tweede van links is Gopal Godse, die aan het woord komt in de filmdocumentaire op Arte televisie. Zittend, op de voorste rij, de derde van links is Nathuram Godse, die de trekker heeft overgehaald.
2. Gandhi met Charlie Chaplin te Londen in 1931.
3. Voorplat van de nieuwe Gandhi-biografie in de reeks dtv portrait.

Andere Tijden-documentaire over de krankzinnige, ultiem destructieve Leider van de Sovjetunie, en een sublieme biografie over diens jeugdjaren

Geïncarneerd extremisme
In 2003 heeft men in het kader van het programma Andere Tijden een korte documentaire, met een duur van bijna een half uur, uitgezonden. Relatief gezien zelfs zeer kort, omdat alleen al voor de opsomming sec van slechts een gering deel van de misdaden van dit duivelse monster meer tijd nodig zou zijn. Deze incarnatie van de menselijke destructiviteit, welke zijn oorsprong vond in een extreem gestoorde persoonlijkheidsstructuur, heeft zoveel aspecten, welke altijd opnieuw te vinden zijn in politieke leiders die geen ander doel kennen dan hun geestesziekte de vrije loop te laten in machtsuitingen ten detrimente van een heel volk, en — al dan niet tijdelijk — ten faveure van een zeer gering aantal, ware of vermeende, medestanders. Soms echter leek dat allemaal slechts zo, en was het alsof de man zijn mogelijkheden ook werkelijk ten gunste van een schrijver of componist wilde inzetten, doch altijd opnieuw zou blijken dat het conglomeraat van handelingen geen ander doel kende dan het bevredigen van de eigen onvooorstelbare perversie, die in het geval van Stalin (1878-1953) overigens niet werd ingegeven door seksuele impulsen. Diverse wereldleiders anno nu zijn behept met dezelfde afwijking en liegen, bedriegen en manipuleren anderszins al even hard om hun zin te krijgen als mini-mensjes, die zijn blijven steken in de tweede anale fase.

Heel Andere Tijden?
De al te optimistische gedachte dat het bestaan van hypermoderne communicatiemiddelen, zoals televisie en aanverwants ertoe zou bijdragen dat dictatoren minder hun gang zouden kunnen gaan, bleek reeds in de beestachtigheden in opdracht van Amerikaanse presidenten tijdens de Vietnam-oorlog, en later werd al dat communicatieve onvermogen opnieuw bewezen tijdens de gruwelen op de Balkan. Een tijdlang kunnen de afsplitsingen dan wel de iets minder directe vertegenwoordigers van het Beest uit de Afgrond relatief ongestoord hun gang gaan, of dat nu in het Moskouse Kremlin is of in een pompeus wit huis in de hoofdstad der Verenigde Staten, dan wel in achtergebleven Afrikaanse staten: het meest laag bij de grondse tuig van de richel vindt steeds, hoe tijdelijk dan ook, medestanders of, door politiek opportunisme ingegeven, zwijgende westerse politici. Het is toch bij de beesten af dat een bondskanselier als mevrouw Merkel — die uiteraard weet welke schand- en wandaden de presidenten van de twee grootmachten op hun gewetenloosheid moeten bijschrijven — zich stralend met één der beiden of zelfs met die twee laat fotograferen. Alles alleen ter meerdere glorie van de eigen positie, die tot dusver ook alleen maar steeds verder neerhangende mondhoeken heeft opgeleverd.

Gewetenloosheid
Dat in aanmerking genomen mag niemand zich verbazen dat in andere tijden de monsters in het verre Rusland zich nimmer lieten hinderen door overwegingen van eventuele (mede)menselijkheid of andere impulsen, die zouden hebben kunnen appelleren aan een eventueel nog verborgen minimaal restant van de vage afspiegeling van een geweten.
De nu nog altijd onvoorstelbare propagandamachinerie die voor dergelijke misdadigers zonder weerga onschatbare hand- en spandiensten heeft geleverd, is — waar dat Stalin betreft — zelfs nu nog steeds niet uitgewerkt. De Nederlandse CPN-leider Marcus Bakker zag in ieder geval een kwart eeuw geleden vrij plotseling in dat het allemaal anders was geweest dan het (voor hem en de zijnen) had geleken. Bedacht hij in de jaren zeventig een getergde en mishandelde schrijver als Vladimir Boekovski nog met de kwalificatie "geestelijk afval", toen er meer en meer loskwam en hij met steeds nieuwe feiten werd geconfronteerd, erkende hij over de showprocessen in de jaren dertig: "We hebben het gewoon niet willen geloven." Tot op de huidige dag zijn er in het Rusland van Poetin hele volksstammen die om het Geïncarneerde Uitvaagsel treuren en terugverlangen naar de gouden dagen onder diens bewind. Hoewel Stalin zich niet zo erg had kunnen profileren als een in principe verscheurend wild beest dat volkomen doordraaide, als er niet voldoende handlangers zouden zijn geweest, die veelal reeds zeer vuile klauwen hadden toen ze hun letterlijke of 'slechts' figuurlijke beulswerk begonnen, blijft de Geestelijk Defecttoestand genaamd Josef Vissarionovitsj Dzjoegasjvili vanzelfsprekend van de eerste tot en met de laatste wandaad zelf de verantwoordelijkheid dragen.
Zoals gezegd: een half uur is niet zo veel, ook al wordt er flink wat informatie verstrekt. Voor de werkelijk geïnteresseerden in meer dan wat de makers van deze documentaire hebben verzameld, verdient het dan ook aanbeveling de omvangrijke documentaire in boekvorm, geschreven door Simon Sebag Montefiore — een waar meesterwerk in de discipline Biografie, dat allerwegen ook met veel enthousiasme is ontvangen — over de jeugd van Stalin te lezen, omdat in die periode de persoonlijkheid wordt gevormd, met alle gevolgen vandien. Ondanks het vreselijke wezen, van wie je weet dat er niks goeds te verwachten valt, ligt het aan de kwaliteit van de auteur dat je lezersaandacht van de eerste tot de laatste bladzijde heel nadrukkelijk wordt vastgehouden. Zo'n verdienste kan men nauwelijks voldoende waarderen.

Uitzendingen
Geschiedenis TV zendt deze documentaire uit op zondag 20 januari tussen 23:30 uur en middernacht, en op maandag 21 januari op of omstreeks datzelfde tijdstip.
Over aanverwante documentaires, die deze week op hetzelfde themakanaal te zien zullen zijn, en waarin de Sovjet-dicatator een vooraanstaande rol speelt, komen we tijdig in separate bijdragen op deze site terug.

Simon Sebag Montefiore:
Stalins Jeugdjaren — Van Rebel tot Rode Tsaar
Vertaald door Hans E. van Riemsdijk
496 pag., gebonden in rood linnen
Nieuw Amsterdam, Uitgevers
Amsterdam 2007
ISBN 978-90-468-0239-7
Prijs € 29,95
Meer info is hier te vinden.
____________
Afbeeldingen
1. Staatsieportret van Stalin.
2. Stalin in 1894 (15 jaar oud).
3. Stalin in 1918 als soldaat.
4. Stalin in 1936, kort voor de showprocessen en de zogenaamde zuiveringen.
5. Simon Sebag Montefiore, auteur van de biografie over Stalins jeugdjaren.
6. Voorplat van het stofomslag van de Nederlandse vertaling van de beschrijving van Stalins jeugdjaren.