BBC Radio 3: The essay ─ Wat is Geschiedenis nu?

Edward Hallett Carr.

In 1961 heeft de Britse diplomaat en historicus Edward Hallett Casrr (1892-1982) het boek What is history? gepubliceerd. Dat zou een heel invloedrijk geschrift blijken.
Een halve eeuw na dato presenteert de Britse cultuurzender BBC Radio 3, gedurende vijf avonden, vanaf maandag 14 tot en met vrijdag 18 november ─ tussen 23:45 uur en middernacht onze tijd ─ in het vaste programmaonderdeel The essay, met als werktitel What is history today? een terugblik, hopelijk met vergezicht, naar aanleiding van dat boek.
Ongewtijfeld wordt het thema geschiedenis thans geheel anders behandeld dan een eeuw geleden en ook nog als een halve eeuw geleden, toen ik de lagere school bezocht. Maar men moet wel bedenken dat zelfs het thema historie een relatief onderwerp is, aangezien de opvattingen erover met de tijd mee evolueren. Over nog een eeuw is het immers allemaal weer heel anders.

Geheimen van het Derde Rijk: Hitler en het Geld

Op zondag 13 november zendt het tweede publieke Duitse televisienet ZDF de tweede aflevering uit van een driedelige reeks in het overkoepelende ZDF-programma History ─ een Duitse zender hoeft toch waarlijk niet te doen alsof het om een Yanken-programma gaat ─ van Guido Knopp.

Guido Knopp, onder
meer ZDF-historicus.

Het thema van de drie delen van de verleden zondag begonnen serie documentaires, onder de titel Geheimnisse des Dritten Reiches; de tweede aflevering daarvan, die deze zondag te zien zal zijn, luidt
Hitler und das Geld. Daarover is in het verleden door tal van historici al veel gezegd ─ en daarom menen sommige commentatoren dat deze nieuwe reeks overbodig is, omdat het thema inmiddels wel uitgemolken zou moeten zijn. Doch elke nieuwe toevoeging is vanzelfsprekend welkom. We zijn dan ook benieuwd of de legende dat Hitler vrijwel uitsluitend met Joods geld zo machtig kon blijven, nu ook eens duidelijk zal worden ontzenuwd.
Uitzending van deze bijdrage zal worden gerealiseerd tussen 23:30 uur op die bewuste avond en 00:15 uur in de nacht op maandag 14 november.

Op deze dag in 1821 werd Dostojevski geboren

Fjodor Michajlovitsj
Dostojevski (1821-1881),
in het jaar 1879.

Vandaag is het honderdnegentig jaar geleden dat de latere literaire reus Fjodor Michajlovitsj Dostojevski te Moskou werd geboren: 11 november 1821. Hij zou, als uitzonderlijk neurotisch wezen zijn plaats in de Russische letteren weten te veroveren met boeken die heden ten dage nog steeds actueel zijn, voornamelijk doordat ze gaan over de diepe krochten die in de ziel van mensen bestaan, welke in het dagelijks leven ─ althans oppervlakkig bezien ─ hun gewone gang zijn gegaan. Het beste voorbeeld daarvan is Boze geesten uit 1872, een omvangrijke roman uit die voor de Duitse televisie decennia geleden al is verfilmd als Die Dämonen en in die vorm enkele keren door dat instituut is uitgezonden, in diverse afleveringen.
Beroemder nog werd Dostojevski's roman Schuld en boete uit 1866, al moet gezegd dat de titel Misdaad en straf een betere vertaling is. En laten we, tussen al die verhalen en romans met intense diepgang en vol met melancholie, niet De gebroeders Karamazov uit 1881 vergeten, het laatste omvangrijke werk dat de schrijver heeft voltooid.
Fjodor Dostojevski overleed op 28 januari 1881 (oude tijdrekening; in de nieuwe tijdrekening is dat 9 februari) te Sint Petersburg, waar een grafmonument voor hem is opgericht.

Bewonderd en verafschuwd: Ronald Reagan

Twee termijnen
Arte-televisie zendt op woensdag 9 november, tussen 20:15 uur en 21:50 uur, de documentaire van Eugene Jarecki uit 2011, met de titel Ronald Reagan ─ geliebt und gehasst, over de veertigste president van de Verenigde Staten van Amerika (1911-2004), die twee achtereenvolgende termijnen van vier jaar de functie van president van de VS heeft vervuld: van 1981-1989.

Ronald Reagan en zijn tweede
echtgnote Nancy. Foto van de
Ronald Reagan Library.

In deze documentaire wordt onderzocht hoe de ontwikkeling van deze erbarmelijk-miserabele Hollywood acteur is verlopen totdat hij de grootste rol van zijn leven mocht spelen: doen alsof hij de rol van presidentje in een soap opera moest vervullen. In die functie werd hij enerzijds intens geliefd, maar tegelijkertijd, zij het wel door anderen, verafschuwd. De man was een idool en dat heeft, volgens de maker van de documentaire, mythische vormen aangenomen.

Reagan-brief aan Amerikaanse bevolking
In 1994 heeft deze Ronald Reagan in een brief aan het Amerikaanse volk laten weten dat hij aan de ziekte van Alzheimer leed en dat hij zich daarom uit het openbare leven had teruggetrokken. De symptomen van dit syndroom zouden in hevigheid toenemen totdat hij op   in 2004, 93 jaar oud, is overleden.
Arte-tv zal deze documentaire in HD-kwaliteit, op het beeldformaat 16:9, snel nog tweemaal herhalen: op zaterdag 12 november, 's middags om 16:05 uur en op dinsdag 22 november, 's ochtends om 10:00 uur

7 november 1879: geboortedag van Leon Trotski

Ljev Bronstein, zich noemende
en schrijvende Leon Trotski.

Op deze dag in 1879 werd de Rus Ljev Davidovitsj Bronstein te Janivka in de Oekraine geboren. Aan hem wordt in de meeste geschiedenisboeken ─ met name in de hoofdstukken over Rusland en de Revolutie ─ als Leon Trotski gerefereerd, omdat hij zichzelf zo noemde. Deze man was degene die de permanente revolutie heeft gepredikt, en die samen met Vladimir Iljitsj Oeljanov (1870-1924) ─ die bij ons bekend is onder de naam Lenin ─ de Russische Oktoberrevolutie heeft georganiseerd. Hij werd hoofd van het Rode Leger. Later kwam hij met collega's in conflict, met name met de heer Dzjoegasjvili, die we beter kennen onder de naam Josif Vissarionovitsj Stalin (1870-1953). Hij zette in 1929 zijn revolutie-gezel Trotski uit het Politbureau en wees hem tevens het land ─ dat inmiddels de naam Unie van Socialistische Sovjetrepublieken droeg ─ uit. Trotski vertrok naar Mexico, waar hij op 21 augustus 1940 door een huurmoordenaar om het leven werd gebracht. Velen wezen in de richting van het Kremlin, en met nadruk naar eerder genoemde Stalin.

Docu over Maria, die geldt als moeder van Christus

Katholieken noemen hun zeer vereerde historische figuur dikwijls "moeder van God", en smeken haar te bidden voor "ons zondaars, nu en in het uur van onze dood". Minder door emotie gedreven gelovigen, en die zijn dan veelal niet katholiek, noemen haar "moeder van Jezus" of de "moeder van Christus".
In de Franse documentaire getiteld Maria, Mutter Christi, uit 2010 van Dominique Gros, die als bijdrage van Arte France door Arte-televisie zal worden uitgezonden op vrijdag 4 november vanaf 22:35 uur, en eindigend in de nacht op zaterdag 5 november om ongeveer 00:15 uur, kunnen we een zoektocht volgen naar de ware identiteit van deze moeder van Jezus; zij is één van de krachtigste symbolische figuren uit de geschiedenis van de westerse wereld. Wat komt die vrouw veelvuldig voor in tal van illustraties en op klassieke schilderijen in overvloed.
De documentaire in HD-kwaliteit, op het beeldformaat 16:9, voorzien van stereofonisch geluid, zal worden herhaald op dinsdag 22 november, 's nachts vanaf 01:15 uur.
__________
Afbeelding: De verkondiging van de Blijde Boodschap door een engel aan Maria; te zien in het schilderij uit 1644 van Philippe de Champaigne (1602-1674): L'Annunciation.

Arte-tv: Documentaire over nazi-gifgas Zyklon B

Blik met Zyklon B.

Arte-televisie biedt op woensdag 2 november de mogelijkheid om kennis te nemen van de inhoud van een documentaire over Zyklon B, het gifgas dat in 1941 eerst op krijgsgevangenen werd getest en vervolgens in de gaskamers van concentratiekampen werd gebruikt om miljoenen mensen die aldaar gevangen werden gehouden ─ vooral Joden ─ van het leven te beroven. Zyklon B is een granulaat waardoor zwaar giftig blauwzuur vrijkomt.
De geheime informatie over de productie ervan in Duitsland was relatief vroeg bekend bij de Amerikanen, die dit feit gewoon bekend hebben gemaakt. In de documentaire Der Spion vom Pariser Platz ─ Wie die Amerikaner von Hitlers Giftgas erfuhren wordt aan die aspecten aandacht besteed. Deze film is te zien tussen 20:15 uur en 21:05 uur.
Deze film uit 2010 die door Egmont R. Koch en Scott Christianson is gerealiseerd voor de regionale Duitse televisiezender WDR, wordt uitgezonden in HD-kwaliteit, op het beeldformaat 16:9. Twee herhalingen op korte termijn staan gepland: de eerste op zaterdag 5 november, 's middags vanaf 16:00 uur, de tweede op dinsdag 8 november in de ochtend vanaf 10:00 uur.

Portret van Claus Schenk, Graf von Stauffenberg

Postzegel van 20 Pfennig, van  de
Bundesrepublik Deutschland ter
gelegenheid van 20 juli 1944,
uitgegeven op 20 juli 1964.

Het tweede publieke Duitse televisienet ZDF presenteert op dinsdag 1 november 2011, tussen 22:00 uur en 22:45 uur, een portret van de nog steeds befaamde Duitse militair kolonel Claus Schenk, Graf von Stauffenberg, die werd geboren op 15 november 1907.
In 1944, op de inmiddels legendarische datum 20 juli, heeft Stauffenberg een mislukte aanslag gepleegd op Adolf Hitler, met desastrueze gevolgen, mede voor Stauffenberg zelf, die op 21 juli met tal van anderen, die in het complot zaten, werd terechtgesteld.
Over deze kolonel en de 20ste juli zijn tal van artikelen en boeken gepubliceerd, verspreid over de hele wereld.
Tevens is die aanslag direct of indirect, soms alleen zijdelings, onderwerp van een televisieserie en speelfilms geworden.
Een voorbeeld uit die laatste categorie wordt voorafgaande aan de uitzending van het Stauffenberg-portret uitgezonden door het ZDF. Aangezien het daarbij gaat om een nagesynchroniseerde film, welke in een dergelijk kader geen bijdrage van belang levert, omdat er dan sprake is van debilisering, zullen we daar niet nadere op ingaan, mede doordat de hoofdrol wordt gespeeld door iemand, die Scientology propageert,  een sektarisch instituut dat volgens de Duitse onderzoekster, Frau Caberta, als criminele organisatie dient te worden gekwalificeerd.
In het ZDF-Nachtprogramm van dinsdag 1 op woensdag 2 november worden die Stauffenberg-programma's nogmaals uitgezonden.

Drie avonden voorgelezen uit Die Waffen nieder

Bertha von Suttner
(1843-1914). Foto
genomen in 1906.

In de programmareeks Am Abend vorgelesen dat gewoonlijk elke werkdag 's avonds tussen 22:05 uur en 22:35 uur door de Duitse regionale radiozender NDR Kultur wordt uitgezonden, kunnen geïnteresseerden drie avonden achtereen luisteren naar een inmiddels historische opname waarin Marianne Kehlau (1925-2002), die niet alleen als toneelspeelster op de planken stond, maar tevens werkzaam was als hoorspel-actrice en als stem voor nasynchronisatie van films ─ een weerzinwekkend-heilloos gebeuren dat de debilisering in ernstige mate in de hand werkt ─, die zal voorlezen uit het boek Die Waffen nieder, een pacifistische document van de in 1843 te Praag geboren Bertha Sophie Felicitas, barones von Suttner, afstammeling uit een Boheemse adellijke familie, die zich relatief snel tot het gedachtegoed van het pacifisme voelde aangetrokken. Ze vervulde talrijke functies in het openbare leven. Onder meer was ze enige tijd secretaresse van Alfred Nobel (1833-1896), die haar zeer bewonderde.
In 1905 werd voor de vijfde keer de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt, en voor de eerste keer aan een vrouw: Bertha von Suttner viel die eer te beurt.

In 1899 heeft deze haar levensgeschiedenis op schrift gesteld als Die Waffen nieder, een boek dat in het daarop volgende jaar in Dresden is verschenen bij E. Pierson's Verlag (Inhaber Richard Liecke, königlich-kaiserlicher Verlagsbuchhändler). Dit geschrift bereikte hoge oplagen, mede in vertalingen.
Op maandag 31 oktober, dinsdag 1 november en woensdag 2 november kunt u, steeds een half uur luisteren naar delen uit genoemd boek.

Op deze dag in 1938 was The War of the worlds

Orson Welles in 1937.

Gefopt!
Op 30 oktober 1938 werd op één van de radiozenders in het toenmalige Amerika het hoorspel The war of the worlds, naar het gelijknamige boek uit 1898 van de Britse auteur Herbert George Wells (1866-1946) uitgezonden door acteur (en nog zo veel meer) Orson Welles (1915-1985) , als een soort begeleidend verschijnsel bij het fenomeen Halloween.
Wat daarvan het gevolg was, kunt u lezen in een artikel van zaterdag 26 juli 2008,over de speelfilm met die titel, van Steven Spielberg, op onze zustersite Tempel der letteren.

Eeuwenoude, Groninger tegels met poesen

Op de website van Groninganus kunt u van alles en nog wat vinden: uit een ver verleden tot dingen van gisteren: een foto van een zonsondergang of van een uithangteken uit de dagen van weleer, en dat alles wordt door één man onderhouden: Groninganus, wiens burgerlijke naam wij voor een iegelijk angstvallig geheim houden.
De hierboven afgebeelde tegel kent een verhaal dat genoemde Groninganus op zijn site vertelt in een bijdrage van 21 oktober. Hij stelt u daarin nog een tweede tegel voor en doet de oproep de verschillen te zoeken. Om dat te kunnen doen, dient u wel de site zelf te bezoeken, want daar staan de beide tegels in het artikel afgebeeld. Eén van de reacties op deze oproep luidde dat de auteur er beter aan zou hebben gedaan de overeenkomsten te (laten) zoeken. Het zij zo: elk z'n meug.

Geboortedag, in 1632: Anthonie van Leeuwenhoek

Anthonie van Leeuwenhoek, omstreeks 1680; 
olieverf op doek, op het formaat 45 x 47,5 cm; 
geschilderd door Jan Verkoje (1650-1693).

Een van de grootste Nederlanders die heeft geleefd, is zonder twijfel de zakenman/wetenschapper Anthonie van Leeuwenhoek, die op deze dag, 24 oktober in 1632 werd geboren en goed negentig jaar is geworden. De man heeft zoveel gedaan voor de ontwikkeling van de wetenschap, en met name de microbiologie ─ die veel invloed heeft gehad op de verdere uitbouw van de kennis van het menselijk lichaam en zijn ziekten en de strijd tegen die ziekten binnen diverse disciplines van de geneeskunde.
Iets meer over deze wetenschapper en een afbeelding van zijn microscopen kunt u vinden op onze zustersite Tempel der Wetenschappen in een bijdrage van heden.
Naast de genoemde kwalificaties moeten we volledigheidshalve ook nog wijzen op het feit dat de man ook optrad als landmeter, glasblazer en wijnroeier.

Vandaag in 1833 werd Alfred Nobel geboren

Alfred Nobel.

Heden is het honderd en achtenzeventig jaar geleden dat Alfred Bernhard Nobel werd geboren, de latere chemicus en fabrikant, die één en ander aan uitvindingen op zijn naam heeft staan, waarvan de bekendste dynamiet is (1867) dat hij zelf ging fabriceren, en dat hem de bijnaam Lord dynamite opleverde. Als gevolg van de internationale toepassing ervan en de dubieuze reputatie die deze springstof al snel heeft gekregen, is min of meer ondergesneeuwd dat de man ook nog andere explosieven heeft uitgevonden. Een biografie over deze geleerde kreeg de passende titel Alfred Nobel ─ onrust om dynamiet. Hij overleed in 1896.
De laatste weken komen we zijn naam steeds weer tegen in verband met de uitreiking van de naar hem genoemde prijzen.
Vrijwel niemand is zich bewust van het feit dat de man ook nog toneelschrijver was. Van zijn hand is het drama Nemesis verschenen, over Beatrice Cenci, deels geïnspireerd op het stuk The Cenci uit 1819 van Percy Bysshe Shelley (1792-1822).
Het stuk, dat werd gedrukt toen Nobel reeds op zijn sterfbed lag gold als dermate scha(n)delijk dat het onmiddellijk na zijn overlijden werd vernietigd. Pas in onze eeuw, acht jaar geleden, verscheen er weer een uitgave, deze keer tweetalig: Zweeds-Esperanto.

Een datum vol uiteenlopende gebeurtenissen

Als we het over 20 oktober hebben en ons afvragen of die dag in de geschiedenis van grote betekenis is geweest en daar enige aandacht aan besteden, kunnen we al snel tot de conclusie komen dat er heel wat gebeurd is in de loop der tijden, dat we met die datum in verband kunnen brengen.

Acteur Bela Lugosi.

Op 20 oktober in 1818 hebben Britten en Amerikanen gemeenschappelijk het besluit genomen dat de 43ste breedtegraad de grens tussen Canada en de Verenigde Staten zal vormen. Vier jaar later is de eerste editie van de Britse krant The Sunday Times verschenen. En zestig jaar nadien werd de later als acteur internationaal vermaardheid verwervende Bela Lugosi (1882-1956) geboren.
Daar kan de meest actuele, en voor heel wat miljoenen mensen verheugende historische gebeurtenis op deze dag zelf, in 2011 (dat rijmt!) worden toegevoegd: de dood van de Lybische krankzinnige dictator Moeammar Khaddafi (geboren in 1942).

Zes eeuwen geleden stierf piraat Klaus Störtebeker

Standbeeld van Hansjörg
Wagner voor de Duitse 
piraat Klaus Störtebeker,
in de huidige Hafen City 
te Hamburg, op de ver-
moedelijke plek van de 
executie.

De beruchte Duitse zeerover Klaus Störtebeker ─ geboren omstreeks 1360 ─ wiens naam op diverse manieren kan worden gespeld en dat is niet alleen met zijn voornaam het geval, is volgens diverse bronnen op 20 oktober 1401 overleden als gevolg van een executie.
Het programma ZeitZeichen ─ Stichtag heute van de Duitse regionale radiozender WDR3 wijdt op donderdag 20 oktober, zeshonderdtien jaar na dato, enige aandacht aan deze, niet zelden als held beschouwde, man en zijn overlijden. Hij is, en blijft ook nog wel even, een onvergeten figuur uit de, vooral Duitse, geschiedenis.
__________
WDR 3, donderdag 20 oktober, 17:45 uur-18:00 uur.

In 1872 werd de Holtermann-goudklomp gevonden

Het is vandaag exact honderdnegenendertig jaar geleden dat in het Australische Nieuw-Zuid Wales een goudklomp werd gevonden die tot op heden als de grootste vondst aan goud wordt beschouwd, aangezien deze 82 kilo puur goud bevatte. De vondst draagt de naam Holtermann-goudklomp.

Een uiterst gevaarlijke confrontatie, oktober 1961

Een goede week na heden, op 27 oktober, is het exact een halve eeuw geleden, en daarmee geschiedenis, dat er een zeer gevaarlijke, en zich op het randje van een explosie bewegende, confrontatie heeft voorgedaan tussen Amerikanen en Russen ─ beide partijen uitgerust met tanks ─ bij Checkpoint Charlie, de grensovergang in de befaamde, respectievelijk beruchte, Berlijnse Muur, waarvan de bouw in augustus van dat jaar was begonnen. Hoewel de spanning in Berlijn te snijden was, hebben relatief weinig mensen elders begrepen dat men zich op de rand van een nieuwe oorlog bevond. Koelbloedigheid van de diplomaten in kwestie heeft zo'n uitbarsting kunnen verhinderen.
Het Duitse televisienet ARD/Das Erste zendt op maandag 17 oktober, tussen 22:45 uur en 23:30 uur, een documentaire uit over deze gebeurtenis onder de titel Sekunden vor einem neuen Krieg.
Van Frederick Kempe is dezer dagen een boek over die gebeurtenis verschenen. Dat zullen we in deze kolom nader bespreken.

Organisatie B'nai B'rith deze dag in 1843 opgericht

Grafisch fraai vormgegeven Bewijs van Lidmaatschap van de
op 13 oktober 1843 opgerichte Joodse organisatie B'nai B'rith.

Op deze dag in het jaar 1843 werd de Joodse organisatie B'nai B'rith (Sons of the Covenant) door Henry Jones en elf anderen opgericht, Aanvankelijk was de doelstelling een van pure liefdadigheid, maar in de twintigste eeuw, te beginnen in 1913 streed de organisatie met haar leden eveneens actief tegen antisemitisme. Heden ten dage telt de nog bestaande instelling bijna honderdduizend leden die wereldwijd opereren, in ieder geval verspreid over vijftig naties.

Vandaag in 1901 kreeg The White House zijn naam

Presidentiële residentie te Washington; sedert 12 oktober 1901 officieel: The White House.

Vandaag is het exact honderdtien jaar geleden dat de toenmalige Amerikaanse president, Theodore Roosevelt (1858-1919) ─ de 26ste (1901-1909) ─ de presidentiële residentie in Washington de benaming The White House heeft gegeven.
Juist vandaag werd na het NOS Journaal van 18:00 uur in het direct daarop aansluitende actualiteitenprogramma een filmpje uit 1934 vertoond waarin Roosevelt zich keerde tegen de graaicultuur in het toenmalige kapitalisme. Aanleiding was de associatie met de sterk en snel groeiende beweging Occupy Wall Street bestaande uit mensen, wereldwijd, die het meer dan zat zijn dat vrijwel alle politici, overal ter wereld uitsluitend het eigenbelang voor ogen hebben.

Theodore Roosevelt.
Offcieel portret.

Mocht aanstaande zaterdag blijken dat er eveneens in Nederland, met steeds meer rijken en tegelijkertijd steeds meer armen ─ ook als gevolg van de meer dan schrijnende incompetentie van al die extreem egoïstische, en tegelijkertijd ziekelijk egocentrische ─ want niet anders dan op de eigen parochie gerichte ─ politici, dan moest de leuze in ons land wellicht primair het geuzenmotto Bezet Binnenhof krijgen, want daar is de slechtste categorie in de soort van zoogdieren op twee benen in ons land het sterkst vertegenwoordigd.

Documentaire over het Spookschip van de Oostzee

Arte-televisie heeft in de avondprogrammering van zaterdag 8 oktober, tussen 21:05 uur en 22:00 uur, de documentaire Das Geisterschiff der Ostsee opgenomen, over een scheepswrak dat zich inmiddels zo'n  vierhonderd jaar op de bodem van de Oostzee bevindt.
Met behulp van de meest geavanceerde technologie wordt het wrak onderzocht, met als doel, meer te weten te komen over de toenmalige Oostzeehandel.